PEDAGOG » Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Renata Zawistowska

Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego

na tron węgierski w 1921 roku

Zarys treści: W konsekwencji klęski poniesionej w I wojnie światowej ostatni król Królestwa

Węgier Karol IV Habsburg-Lotaryński musiał 13 listopada 1918 r. złożyć pisemne oświadczenie

o zaprzestaniu pełnienia władzy. Dwa dni wcześniej (11 listopada 1918 r.) w Wiedniu zostało

opublikowane jego oświadczenie jako cesarza Karola I o zaprzestaniu pełnienia władzy cesar-

skiej w Austrii. Od marca 1919 do października 1921 r. Karol I z rodziną przebywał na emi-

gracji w Szwajcarii, snując plany powrotu na tron. Ich realizację podjął dwukrotnie w 1921 r.

Na drodze stanęli mu Miklós Horthy i węgierskie Zgromadzenie Narodowe, które podjęło

decyzję o zdetronizowaniu Karola IV i uznaniu za wygasłą uchwałę z XVIII w. uprawniającą

Habsburgów do tronu węgierskiego.

Outline of content: As a consequence of the defeat suff ered in the First World War, the last king

of the Kingdom of Hungary, Charles IV of Austria, had to submit a written declaration of

abdication on 13 November 1918. Two days earlier, on 11 November 1918, his statement as

Emperor Charles I renouncing his imperial power in Austria was published in Vienna. From

March 1919 to October 1921, Charles I and his family lived in exile in Switzerland, plot-

ting his return to the throne. He made two attempts to return in 1921 but was thwarted by

Miklós Horthy and the Hungarian National Assembly. Th ey decided to dethrone Charles IV

and declared the eighteenth-century resolution that entitled the Habsburgs to the Hungarian

throne to be null and void.

Słowa kluczowe: cesarz i król Karol Habsburg-Lotaryński, cesarzowa i królowa Zyta, Magyar

Királyság (Królestwo Węgier bez króla: 1920–1946), Miklós Horthy – regent (gubernator)

Keywords: Emperor and King Charles Habsburg-Lorraine, Empress and Queen Zyta, Magyar

Kirẚlysẚg (Kingdom of Hungary without a king: 1920–1946), Miklós Horthy Regent (Governor)

PL ISSN 1230-5057

http://dx.doi.org/10.12775/SDR.2025.1.0354 Renata Zawistowska

Rozważania koncentrują się wokół osoby Karola Habsburga-Lotaryńskiego, przed-

stawiciela dynastii, która wykorzystawszy węgierską klęskę pod Mohaczem, na

kilka wieków narzuciła Węgrom swoje panowanie1. Tłumiąc powstanie pod wodzą

Franciszka II Rakoczego, cesarz Karol VI Habsburg ostatecznie doszedł do władzy

jako król Karol III. Dzięki sankcji pragmatycznej promującej na tron swoją córkę

Marię Teresę utorował drogę także następnej dynastii – habsbursko-lotaryńskiej2

Przyjęcie sankcji pragmatycznej przez Węgrów w 1723 r. i poparcie udzielone

przez węgierską armię Marii Teresie spowodowało, że przez następne dwa wieki

kolejni cesarze z Domu Wiedeńskiego Habsburgów-Lotaryńskich zasiadali również

na tronie Królestwa Węgier3. Karol, ostatni panujący cesarz i król z tej dynastii,

urodził się 17 sierpnia 1887 r. jako syn Ottona Franciszka, którego ojcem był Karol

Ludwik, młodszy brat panującego cesarza Franciszka Józefa I4

Cesarz ten (w wieku 84 lat) 28 lipca 1914 r. podpisał manifest wojenny do „swo-

ich narodów”, wypowiadając wojnę Serbii i rozpoczynając w ten sposób I wojnę

światową. Jego oświadczenie, że czyni to z ciężkim sercem, bowiem bierze pod

uwagę możliwość rozpadu rzeszy austriackiej, ale „jeśli ma monarchia zaniknąć,

niech zaniknie ale dostojnie”5, nie wymaga komentarza.

Chociaż od 28 czerwca 1914 r., po śmierci Franciszka Ferdynanda w wyniku

zamachu w Sarajewie, następcą wszystkich tronów w monarchii austriacko-węgier-

skiej został ex lege Karol Habsburg-Lotaryński, nie włączono go do intensywnych

tajnych narad i zabiegów dyplomatycznych, które poprzedziły decyzję o wypowie-

dzeniu wojny. To on jednak, zostawszy po śmierci swojego sędziwego poprzednika

cesarzem i królem, musiał uznać klęskę monarchii i poprosił o rozejm, oznaczający

w istocie bezwarunkową kapitulację, po czym podpisał oświadczenie o zrzeczeniu

się władzy cesarskiej w Austrii (11 listopada 1918 r.) i królewskiej w Królestwie

Węgier (13 listopada 1918 r.).

1 H. Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986; J. Krasuski, Historia Nie-

miec, Wrocław–Warszawa–Kraków 2002; Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, red.

M. Serwański, J. Dobosz, Poznań 2002.

2 Franciszek II Rakoczy. Pamiętniki – Wyznania, wybrał, opracował i wstępem zaopatrzył J.R. Nowak,

Warszawa 1988 („Biblioteka Pamiętników Polskich i Obcych”); B. Popiołek, Królowa bez korony.

Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej ok. 1669–1729, Kraków 1996;

R. Zawistowska, „Franciszek II Rakoczy i jego związki z Polską”, referat przedstawiony na

XIV Zjeździe Historyków Węgierskich z Krajów Grupy Wyszehradzkiej (XIV. Kárpát-Medencei

Történelemtanár Tábor), Gyöngyös 2011. július 18–23 i złożony jako mps w Rákóczi Szövetség,

H-1255 Budapest, Pf.: 23.

3 W. Felczak, Historia Węgier, Wrocław–Warszawa–Kraków 1983; E. Rostworowski, Historia

powszechna. Wiek XVIII, wyd. 11, Warszawa 2004.

4 S. Grodziski, Franciszek Józef I, Wrocław 1983.

5 F. Weissensteiner, Rakouští císařové František I. – Ferdinand I.– František Josef I.-Karel I., z nemec-

kého originalu Die österreichischen Kaiser, Wien 2003 prel. I. Churaňová, red. O. Grezlová, Praha

2005, s. 162; wersja polska: Habsburgowie, tłum. B. Lulińska, D. Luliński, Warszawa 2011.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Przemiany na Węgrzech po rezygnacji Karola IV

z władzy królewskiej

11 listopada 1918 r. rano w Wiedniu zostało opublikowane podpisane w nocy

oświadczenie cesarza Karola I o jego rezygnacji z pełnienia władzy w Austrii6

Następnego dnia Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe przyjęło uchwałę o utwo-

rzeniu Republiki Niemieckiej Austrii (Republik Deutschösterreich)7

Cesarza Karola I nie było już wówczas w Wiedniu, ponieważ w nocy z 11 na

12 listopada 1918 r. razem z całą rodziną wyjechał z Pałacu Schönbrunn do stano-

wiącego własność prywatną Habsburgów zamku myśliwskiego Eckartsau w regionie

Marchfeld w Dolnej Austrii8. Natychmiast po przybyciu na miejsce Karol napisał list

do kard. Friedricha-Gustava Piffl a, w którym stwierdził, że odrzuca opublikowane

poprzedniego dnia i podpisane przez niego pod przymusem oświadczenie o zrze-

czeniu się panowania i nadal jest władcą Austrii na mocy władzy danej przez Boga9

Cesarskie oświadczenie o rezygnacji z władzy w Austrii prawnie nie obejmowało

Węgier, jednakże już 13 listopada do Eckartsau przybyła delegacja węgierska z żąda-

niem od Karola IV rezygnacji z pełnienia władzy na Węgrzech oraz ogłoszenia

abdykacji. Delegacji węgierskiej przewodniczył Prezes Izby Lordów Gyula Wlassics,

a w jej skład wchodzili przewodniczący Królewskiego Sądu Administracyjnego

książę Miklós Móric Esterházy, sędzia Aurél Dessewff y i strażnik korony hr. Emil

Széchenyi. Ostatni król węgierski Karol IV podczas rozmowy z przybyłą z Budapesztu

delegacją szlochał, a biorąca udział w rozmowie królowa Zyta powtórzyła swoje

słowa, że „władca nie może zrezygnować, po prostu może być pozbawiony tronu”10

Wobec stanowczych nalegań delegacji węgierskiej cesarz Karol I dwa dni po

oświadczeniu podpisanym w Wiedniu czuł się zmuszonym do przygotowania pro-

klamacji do narodu węgierskiego. Napisał ją ręcznie w języku węgierskim, w któ-

rym nosi ona nazwę eckartsaui nyilatkozat (Deklaracja z Eckartsau):

Od czasu objęcia tronu zawsze dążyłem do tego, by moi ludzie, tak szybko, jak to moż-

liwe, pozbyli się okropności wojny, wojny, w której genezie nie miałem żadnego udziału.

Nie chcę, aby naród węgierski w swoim swobodnym rozwoju, służył człowiekowi, któ-

rym kieruje do niego sama miłość.

6 Oświadczenie było przygotowane, a cesarz Karol I je tylko podpisał, jednakże dopiero po wielogo-

dzinnej, obfi tującej w dramatyczne momenty, dyskusji. Zob. „Neue Freie Presse”, 12. November

1918, w: H.W. Scheidl, „Abdanken? Nie – nie – nie!“, s. 1, diepresse.com/home/politik/zeitge-

schichte/428688, 7.11.2008 (dostęp: 10.10.2013).

7 F. Mayrhofer, Franz Dinghofer, Verkünder der Republik, w: Oberösterreicher 1. Lebensbilder zur

Geschichte Oberösterreichs, Hrsg. A. Zauner, H. Slapnicka, Linz 1981, s. 185–199.

8 Własność prywatna pozostała w zasadzie w rękach Habsburgów, natomiast koronna została

przejęta na własność państwa (w tym Pałac Schönbrunn).

9 „Neue Freie Presse”, 12. November 1918, w: H.W. Scheidl, op. cit., s. 2.

10 G. Brook-Shepherd, Th e Last Empress. Th e Life and Times of Zita of Austria-Hungary, 1892–1989,

New York 1991.56 Renata Zawistowska

Dlatego też podejmuję decyzję o zrzeczeniu się każdego udziału w sprawach państwa,

przejściu w stan spoczynku i nie uczestniczeniu w żadnej decyzji, określającej przyszłą

postać węgierskiego rządu.

Sporządzono Eckartsau, tysiąc dziewięćset osiemnaście, miesiąc listopad, trzynasty.

Charles11

1. Proklamacja króla Karola IV z 13 listopada 1918 r. zawierająca decy-

zję o zaprzestaniu pełnienia obowiązków państwowych w Królestwie

Węgier; domena publiczna, hu.wikipedia.org/wiki/Fájl:Eckartsaui_

nyilatkozat.jpg (dostęp: 2.06.2024)

Jako król państwa, którego nazwa brzmiała Ziemie Korony Świętego Stefana

(Magyar Szent Korona Földjei), Karol IV zrzekł się pełnienia obowiązków pań-

stwowych i zwolnił podległych mu do tej pory urzędników z przysięgi lojalności

wobec niego jako dotychczasowego władcy tej części dualistycznej monarchii.

W pełni świadomie i w tej proklamacji nie zostało użyte słowo „abdykacja”.

11 Eckartsaui nyilatkozat eredeti példánya [2013. május 18-i dátummal az eredetiből archiválva],

https://web.archive.org/web/20130518222638/http://vmek.oszk.hu/02100/02185/html/img/1_015a.

jpg (dostęp: 12.03.2025).Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Delegacja węgierska z proklamacją napisaną przez Karola IV udała się do gabi-

netu premiera Mihálya Károlyiego w Budapeszcie Jeszcze w tym samym dniu po

południu rząd węgierski przyjął deklarację: „Karol Habsburg nie jest władcą kraju”12

„Proklamacja króla Karola IV z 13 listopada 1918 r. o rezygnacji ze sprawo-

wania władzy na Węgrzech stanowiła podstawę prawną do ogłoszenia powstania

Republiki Węgierskiej. Nastąpiło to 16 listopada 1918 r., a pierwszym jej prezyden-

tem został Károly, który do 20 stycznia 1919 r. pełnił również funkcję premiera13

Przejął ją wówczas Dénes Berinkey.

Cios ostateczny prezydentowi Károlyiemu i rządowi Berinkeya zadał płk Fer-

dynand Vix – szef alianckiej misji wojskowej w Budapeszcie. 20 marca 1919 r.

zorganizował on konferencję, na której przedstawił propozycję granic Węgier ze

wszystkimi sąsiadami. W ceremonii przekazania tej propozycji, nazwanej listą

Vixa, uczestniczyli: brytyjski ppłk. Bernard Granville Baker, włoski mjr Riccardo

Pentimalli i amerykański kpt. Nicholas Roosevelt. Tłumaczenie prezydenta

Károlyiego płk. Vixowi, jakie będą konsekwencje wewnętrzne na Węgrzech tych

decyzji, było bezprzedmiotowe. W tej sytuacji 21 marca rząd Berinkeya złożył

rezygnację na ręce prezydenta Karolyiego, który wkrótce potem także podał się

do dymisji. Władzę na Węgrzech na ponad cztery miesiące przejęły ekstremalne

siły komunistyczne, tworząc Węgierską Republikę Rad. Na drugim biegunie zaczął

intensywnie skupiać siły węgierski obóz prawicowy, konserwatywny i nacjonali-

styczny. Był on wewnętrznie zróżnicowany, ale podobnie jak komuniści przeciwny

demokracji i liberalizmowi.

Cztery miesiące funkcjonowania Republiki Węgierskiej na czele z prezydentem

Károlyim (zimę 1918/1919) rodzina cesarska spędziła w zamku Eckartsau. Życie

codzienne stawało się tam coraz bardziej uciążliwe. Dokuczał chłód, a nawet kło-

poty z bieżącym zaopatrzeniem w żywność. Pod koniec stycznia 1919 r. przybył

do Eckartsau kanclerz Austrii Karl Renner, który aczkolwiek nie został przyjęty

przez cesarza Karola, przekazał informację, że w trosce o bezpieczeństwo i by unik-

nąć internowania powinien jak najszybciej podpisać on abdykację i wraz z całą

rodziną opuścić Austrię.

O sytuacji Karola i jego rodziny brat Zyty, Sykstus poinformował króla Wielkiej

Brytanii Jerzego V, prosząc o pomoc. Jerzy V był świadomy tragicznego losu

cara Rosji i jego rodziny i czynił sobie wyrzuty, że nie podjął wszelkich starań,

by ją uratować. Mając na względzie bezpieczeństwo cesarskiej rodziny austriac-

kiej, podjął natychmiastową interwencję. Spowodowała ona oddelegowanie przez

dowództwo armii brytyjskiej do Eckartsau wywodzącego się ze znanego arystokra-

tycznego rodu ofi cera sztabowego, ppłk. Edwarda Lisle Strutta. Otrzymał on nie-

wielki oddział z elitarnej artyleryjskiej jednostki brytyjskiej i na jego czele 27 lutego

12 S. Szilassy, Revolutionary Hungary, 1918–1921, Ann Arbor 1971, s. 141.

13 S. Szilassy, Hungary at the Brink of the Cliff 1918–1919, „East European Quarterly” 3 (1969),

no. 1, s. 95–109.58 Renata Zawistowska

1919 r. przybył do Eckartsau, by zadbać o zaopatrzenie rodziny cesarskiej i czuwać

nad jej bezpieczeństwem.

Podpułkownik Strutt był odpowiednią osobą do wypełnienia zleconego mu

zadania. Poza językiem angielskim biegle posługiwał się także francuskim i nie-

mieckim, był katolikiem, zdecydowanym monarchistą, zwolennikiem starego euro-

pejskiego porządku i znał się z arcyksięciem Franciszkiem Ferdynandem14 z okresu

pobytu w Innsbrucku. Wkrótce po przybyciu ppłk. Strutta do Eckartsau Karol

postawił go w nieco kłopotliwej sytuacji, przekonując do zupełnie nierealnego

poparcia jego powrotu na tron. Prosił o interwencję u króla Jerzego V i załatwie-

nie mu od 5 do 10 tys. żołnierzy brytyjskich, na czele których przystąpiłby do

„przywrócenia porządku” (restore order)15. Jeśli nawet ppłk. Strutt przekazał tę

prośbę do Londynu, została ona tam zupełnie zignorowana, gdyż pozostała bez

odpowiedzi. Polityczni przywódcy brytyjscy brali w tym czasie udział w obradach

zwycięskich mocarstw na konferencji w Paryżu i jako jedną z pierwszych zasad

przyjmowali niedopuszczenie do odbudowania monarchii Habsburgów, uznając,

że ta dynastia sprowokowała i rozpoczęła tę okrutną wojnę.

Już 17 marca 1919 r. ppłk Strutt otrzymał z Londynu radę, by cesarz wraz

z rodziną jak najszybciej, bez spełniania warunków wysuwanych przez rząd wie-

deński, opuścił Austrię i udał się do Szwajcarii, która zgodziła się udzielić mu

azylu. Gdy Strutt jako brytyjski opiekun rodziny cesarskiej przybył 20 marca do

Wiednia, by poinformować o tym rząd austriacki, kanclerz Renner przyjął go

w swoim gabinecie, nie wstając nawet z fotela, by przywitać gościa. Ostra repry-

menda podpułkownika spowodowała, że kanclerz poderwał się ze swojego miejsca,

ale usłyszawszy o zamiarze wyjazdu rodziny cesarskiej, oświadczył, że warunkiem

zgody rządu austriackiego na wyjazd jest podpisanie abdykacji i że w celu dopil-

nowania tego warunku wyśle do Eckartsau komisarza rządowego, który również

będzie upoważniony do przeszukania bagaży rodziny cesarskiej. Wówczas Strutt

oświadczył, że osobiście takiego komisarza zastrzeli. W zaistniałej sytuacji Renner

podjął decyzję o wycofaniu się z tego pomysłu.

Podpułkownik Strutt spieszył się ze zorganizowaniem wyjazdu rodziny cesar-

skiej do Szwajcarii również ze względu na zmiany polityczne na Węgrzech odda-

lonych od Eckartsau o ok. 30 km. Wyjazd nastąpił dwa dni po przejęciu władzy

przez komunistów w Budapeszcie. Jeszcze w przeddzień wyjazdu kanclerz Renner

wezwał ppłk. Strutta do swojego gabinetu i poinformował, że podpisanie abdykacji

przez cesarza Karola I nadal jest warunkiem zgody rządu na jego wyjazd z Austrii.

Wówczas ppłk. Strutt, korzystając ze swobodnej linii dyplomatycznej, wysłał tele-

gram o następującej treści:

14 W dniu przyjazdu płk. Strutta do Eckartsau pokazano mu jego wspólne zdjęcie z arcyksięciem

Franciszkiem Ferdynandem.

15 M. Mutschlechner, Attempts to regain power, w: Habsburgs in Exile – the Dynasty aft er 1918,

http://www.habsburger.net/en/printpdf/stories/habsburgs-exile-dynasty-aft er 1918?language=en

(dostęp: 30.05.2024).Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Do Dyrektora Wywiadu Wojskowego w Londynie.

Rząd austriacki odmawia zgody na odejście cesarza, chyba że abdykuje. W związku z tym

proszę dać rozkaz przywrócenia blokady i zatrzymania wszystkich pociągów żywności

przy wjeździe do Austrii16

W istocie był to blef, który jednak odniósł pożądany skutek. Rząd austriacki

wycofał swoje warunki i nie stawiał przeszkód w wyjeździe. Karol I wraz z żoną

i dziećmi oraz towarzyszącymi im osobami wsiedli do specjalnego pociągu na

stacji w Kopfstetten 23 marca 1919 r.17 Pociąg, nadzorowany przez wojskowych

żandarmów brytyjskich, został potraktowany jako prawnie podlegający imperium

brytyjskiemu. Cesarza żegnało na stacji ok. 2 tys. osób, a przybyła liczna grupa

wiernych żołnierzy i ofi cerów utworzyła honorowy szpaler do pociągu. Osobiste

rzeczy rodziny cesarskiej zostały umieszczone w ośmiu wagonach. Było to meble,

przedmioty osobiste, dzieła sztuki z prywatnej własności Habsburgów.

Szczególne emocje wzbudza jeszcze sprawa wcześniej wywiezionej znacznej

ilości biżuterii, m.in. korony cesarzy z dynastii Habsburgów oraz diament duży

jak orzech – czwarty co do wielkości na świecie – w kolorze jasnego żółtego

wina musującego. Nosił nazwę „Florentine”. Spakowaniem skarbów znajdują-

cych się w pałacu Hofb urg na polecenie Karola I zajął się hr. Leopold Berchtold,

ostatni dyrektor Urzędu Szambelana (Obersthofmeisteramt) na dworze cesar-

skim w Wiedniu. Najcenniejsze okazy cesarskich regaliów i klejnotów – korony,

biżuteria, złote przedmioty – z witryn VII i XIII zostały wyjęte 1 listopada

1918 r., spakowane do przygotowanych worków i przewiezione w tajemnicy do

Szwajcarii.

Na temat losów tych skarbów istnieją sprzeczne relacje. Cesarzowa Zyta napi-

sała w swoich wspomnieniach, że zostały skradzione podczas przeprowadzki na

Maderę. Inną wersję przedstawił szwajcarski jubiler Alphonse de Sondheimer we

wspomnieniach opublikowanych w 1966 r.18 Zostały w nich zamieszczone infor-

macje o losach przynajmniej części austriackich zaginionych klejnotów koronnych.

Niektóre fragmenty czyta się jak powieść kryminalną. Obszerne informacje o ich

treści zamieściła prasa austriacka19. Według relacji autora książki, powtórzonych

przez prasę, klejnoty były sprzedawane w Szwajcarii, a regalia dzielone i odstę-

powane w częściach po bardzo zaniżonej cenie. Dlatego artykuł poświęcony tej

sprawie został zatytułowany: Jeden z najgorszych interesów na świecie (Eines der

schlechtesten Geschäft e der Welt). Sumy ze sprzedaży biżuterii nie tylko miały być

16 P. Broucek, Karl I. (IV.). Der politische Weg des letzten Herrschers der Donaumonarchie, Wien

1997.

17 G. Brook-Shepherd, Th e Last Habsburg, New York 1969, s. 260.

18 A. de Sondheimer, Vitrine XIII. Geschichte und Schicksal der österreichischen Kronjuwelen, Vien–

Hamburg 1966.

19 R. Tropfen, Österreich./Keiser schatz, „Der Spiegel” (9 V 1966), Nr. 37, http://www.spiegel.de/

spiegel/print/d-46414189.html (dostęp: 30.05.2024).60 Renata Zawistowska

przeznaczone na utrzymanie rodziny cesarskiej na emigracji, ale – według tych

relacji – zostały wykorzystane również na dwie wyprawy Karola IV w celu odzy-

skania tronu na Węgrzech w 1921 r.20

Cesarzowa Zyta do ppłk. Strutta, towarzyszącego rodzinie cesarskiej podczas

podróży do Szwajcarii, powiedziała z goryczą: „Moją rodzinę wygnali z Francji,

Włoch i Portugalii. Przez swoje małżeństwo stałam się Austriaczką, a teraz mnie

wygnali także z Austrii”21

Na jednej ze stacji Karola I zmierzającego do Szwajcarii spotkał znany pisarz

Stefan Zweig, znajdujący się w pociągu jadącym w przeciwnym kierunku. W swo-

ich wspomnieniach Zweig relacjonował to spotkanie następująco:

[…] A teraz widziałem jego dziedzica, ostatniego cesarza Austrii, pozostawiającego

kraj, na wygnaniu. Chwalebne sukcesje Habsburgów, którzy z wieku na wiek przeka-

zywali kulę cesarską i koronę z rąk do rąk, kończyły się w tej chwili. Wszyscy wokół

nas wyczuwali historię, historię świata, w tym tragicznym obrazie. Żandarmi, policja,

żołnierze wydawali się być zakłopotani i spoglądali niezręcznie w bok, nie wiedząc, czy

stare salutowanie było jeszcze w porządku. W tej chwili Monarchia, prawie tysiącletnia,

była naprawdę na końcu. Wiedziałem, że to była inna Austria, inny świat, do którego

wracał22

Całą podróż Karol I odbywał w mundurze feldmarszałka dawnej cesarsko-kró-

lewskiej armii. Gdy pociąg w nocy 24 marca znalazł się w Feldkirch – ostatniej

po stronie austriackiej stacji kolejowej – cesarz wygłosił tzw. Manifest Feldkirch,

w którym wycofał swoje oświadczenie z 11 listopada i zaprotestował przeciwko

zmuszeniu go do jego podpisania. Cesarz Karol I stwierdził, że nowej władzy

w swoim kraju nie uznaje ani teraz, ani w przyszłości: „To co niemiecko-austriacki

rząd, prowizoryczne ustawodawcze zgromadzenie narodowe od 11 listopada 1918

postanowiły i uczyniły i o czym nadal będą decydować, jest przeze Mnie i Mój ród

uznane za nieważne”23. Natychmiast po przekroczeniu granicy austriackiej cesarz

przebrał się i do Szwajcarii wjechał w ubraniu cywilnym.

Odpowiedzią republikańskich władz austriackich była tzw. Ustawa Habsburgów24

przyjęta 3 kwietnia 1919 r., pozbawiająca Karola I i Zytę Habsburgów-Lotaryńskich

i ich potomków prawa powrotu do Austrii, chyba że przyjmą abdykację i wyrzekną

się wszelkich zamiarów odzyskania tronu. Ustawa Habsburgów została ogłoszona

20 H. Wilhelm, Schicksalsstein der Habsburger, „Süddeutsche Zeitung” (17 V 2010), https://www-

sueddeutsche-de.translate.goog/wirtschaft /schatzsucher-schicksalsstein-der-habsburger-1.29615?

(dostęp: 30.05.2024).

21 Die letzten Habsburger in Augenzeugen berichten, Hrsg. H.F. Brunningen, Düsseldorf 1967, s. 318.

22 S. Zweig, El mundo de ayer. Memorias de un europeo, Trad. de J. Fontcuberta y A. Orzeszek,

Barcelona 2002; F. Weissensteiner, op. cit., s. 192.

23 F. Weissensteiner, op. cit, s. 192.

24 W. Bitschnau, Heimkehr der Habsburger. Der Kampf um das Ende der Landesverweisung, Graz

2005.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

10 kwietnia 1919 r. w Dzienniku Ustaw Republiki Niemieckiej Austrii. Innym

wymownym aktem prawnym przyjętym tego samego dnia była ustawa o zniesie-

niu szlachectwa i wszystkich związanych z nim przywilejów25

Węgry postrzegane przez Karola IV podczas jego emigracji

w Szwajcarii

Podpułkownik Strutt także w Szwajcarii troszczył się o sprawy związane z azylem

i względnie komfortowymi warunkami życia cesarza i jego rodziny26. Początkowo

rodzina cesarska zatrzymała się w należącym do rodziny Bourbon-Parma zamku

Wartegg koło Rorschach nad Jeziorem Bodeńskim. Rząd szwajcarski chciał jednak,

by cesarz przebywał dalej od granicy z Austrią. 20 maja 1919 r. cesarska rodzina

przeniosła się do willi, a właściwie niewielkiego pałacu Château de Prangins nad

Jeziorem Genewskim.

W ciągu ponad dwóch lat przebywania na emigracji w Szwajcarii Karol IV

prowadził aktywne życie polityczne27. Szczególnie uważnie śledził rozwój wyda-

rzeń na Węgrzech. Orientował się, że w okresie rządów Węgierskiej Republiki

Rad na drugim biegunie politycznym koncentrował siły węgierski obóz kontr-

rewolucyjny składający się z ludzi o przekonaniach konserwatywnych, prawico-

wych i nacjonalistycznych. Dwa główne centra kontrrewolucyjne znajdowały się

w Wiedniu i Szegedzie. Gromadzili się w nich ludzie o bardzo zróżnicowanych

postawach, które ukształtowały pod wpływem szoku i rozpaczy wywołanych klęską

wojenną, rozpadem Królestwa Węgier, stratami terytorialnymi, rządami komuni-

stycznymi, utraceniem majątku i stanowisk. Wielu polityków tych kontrrewolu-

cyjnych centrów było zwolennikami odbudowania monarchii. Znaczna ich część

popierała powrót Karola IV na tron węgierski, licząc na przywrócenie dawnego

systemu politycznego i stosunków społeczno-gospodarczych. W obozie kontrre-

wolucyjnym było jednak również wielu węgierskich patriotów i nacjonalistów28

25 „Staatsgefekblattfür den Staat Deutschösterreich” (10 IV 1919), Nr. 71, http://alex.onb.ac.at/cgi-

content/alex-show?call=sgb|1919|0004|00000513||tif||45| (dostęp: 7.07.2024).

26 Chociaż w 1920 r. został komisarzem Ligi Narodów w Gdańsku.

27 Jeden z memoriałów pisanych pod koniec 1920 r. w Szwajcarii świadczył, że Karol I, będąc na

wygnaniu, przemyślał i zweryfi kował swoje stanowisko wobec narodu polskiego, uznając go za

najbardziej patriotyczny naród, a odrodzenie państwa polskiego za naprawienie największej nie-

sprawiedliwości dziejowej – rozbiorów Polski. Jednak Karol I nie zauważył roli swych przodków

w tej niesprawiedliwości, uznając za wrogów Polski tylko Rosjan i Prusaków. G. Kucharczyk,

Ostatni cesarz i król, 31.03.2012 (aktualizacja 9.04.2012), http://www.pch24.pl/ostatni-cesarz-i-

-krol,1320,i.html (dostęp: 4.10.2013).

28 Na Węgrzech granica między patriotyzmem a nacjonalizmem kształtowała się zawsze nieco ina-

czej niż w Polsce. Szczególnie w omawianym okresie była tam bardzo płynna. Można uznać, że

w znacznym stopniu miała tam wtedy uprawnienie powszechnie przyjęta zasada stwierdzająca,

że nacjonalizm narodu uciskanego jest jego patriotyzmem.62 Renata Zawistowska

przeciwnych przywróceniu Karola IV na tron, obawiając się wzrostu wpływów

austriackich na Węgrzech.

Do Wiednia uciekli m.in. Pál Teleki i István Bethlen. Utworzyli oni tam wkrótce

Komitet Antybolszewicki (Antibolsevista Comitét – ABC)29. Począwszy od sierpnia

1919 r. ośrodek ten uzyskał silne oparcie na terenie północno-zachodnich komi-

tatów Węgier Zachodnich – także w organizacjach Chrześcijańskiej Narodowej

Partii Jedności (Keresztény Nemzeti Egyesülés Pártja – KNEP).

Wielu węgierskich polityków, urzędników, żandarmów, ofi cerów, którzy ucie-

kli z zajętych przez Rumunię Siedmiogrodu i Banatu, a także z Bački, Baranji

i Međimurja, włączonych w granice Serbii i Chorwacji, skupiło się w Szegedzie,

który został zajęty przez oddziały francuskie i serbskie frontu salonickiego w listo-

padzie 1918 r. Po przejęciu władzy w Budapeszcie przez komunistów zaczęli do

Szegedu przybywać coraz liczniejsi uciekinierzy przed „czerwonym terrorem”

z całych Węgier. Pod osłoną sił francuskich tworzył w Szegedzie Armię Narodową

adm. Miklós Horthy, wspierany politycznie przez hr. Gyulę Károlyiego, który

w przeciwieństwie do swojego kuzyna Mihálya Károlyiego był politykiem konser-

watywnym i rojalistą. Szczególnie ekstremalny w swoich poglądach i działaniach,

a nawet rywalizujący przez pewien czas z Horthym był Gyula Gömbös. Pochodził

on z mieszkającej na Węgrzech w powiecie Tolna rodziny Szwabów i prezento-

wał skrajny antysemicki nacjonalizm, ale i krytyczny stosunek do Habsburgów.

Dowództwo wojska francuskiego w Szegedzie działało na rzecz umiaru, krytycz-

nie oceniając Gömbösa, który w związku z tym na pewien okres przeniósł się do

Wiednia. Francuzi raczej bez powodzenia usiłowali też powstrzymać niektórych

dowódców oddziałów Armii Narodowej, jak np. Pála Prónaya, Gyulę Ostanburga-

Moraveka, Ivána Héjjasa, przed stosowaniem zbyt okrutnych metod w walce

z komunistami, w przesłuchaniach i objęciu „białym terrorem” wielu osób nie-

winnych, zwłaszcza spośród ludności żydowskiej. W oddziałach Armii Narodowej

służyli głównie dawni ofi cerowie i żandarmi, nie przyjmowano do niej prostych

byłych żołnierzy wywodzących się z chłopów.

Odrębne miejsce w kontrrewolucyjnym obozie na Węgrzech i bardzo ważne

w planach Karola IV zajmował płk Anton Lehár, który po zakończeniu wojny

przyprowadził do Węgier Zachodnich swój pułk frontowy liczący 2 tys. żołnierzy

i ofi cerów, nie zdemobilizował go, lecz rozlokował w Styrii. Pułk Lehára, współpra-

cując z węgierskim kontrrewolucyjnym ośrodkiem w Wiedniu, odegrał ważną rolę

w walce z komunistyczną Węgierską Republiką Rad. Po upadku rządów komuni-

stycznych Lehár przesunął swój pułk do Węgier Zachodnich i stacjonował w oko-

licy Szombathely przy granicy z Austrią. Formalnie podporządkował się Armii

29 S. Szilassy, Revolutionary Hungary…, s. 141; I. Romsics, Bethlen István. Politikai életrajz, Budapest

1991, s. 87; M.T. Tarján, Károlyi Gyula megalakítja aradi ellenkormányát, http://www.rubicon.

hu/magyar/oldalak/1919_majus_5_karolyi_gyula_megalakitja_aradi_ellenkormanyat/ (dostęp:

12.11.2013).Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Narodowej Horthyego, ale zachował dużą swobodę działania. Nie ukrywał swoich

monarchistycznych przekonań i podstawowego celu, którym było przywrócenie

na królewski tron węgierski Karola IV30

Karol IV wiedział, że może liczyć na Lehára oraz wielu polityków i ofi cerów

aktywnych w kontrrewolucyjnych ośrodkach w Szegedzie i Wiedniu31. Nawiązał

kontakty z obydwoma ośrodkami32. Liczył także na poparcie dowódców oddziałów

Armii Narodowej, m.in. Prónaya i Ostanburga-Moraveka, którzy ze swoimi bata-

lionami przemieścili się z Szegedu na teren Węgier Zachodnich, a także na gen.

Páula Hegedusa, dowódcy okręgu Węgierskiej Armii Narodowej w Szombathely.

Po upadku Węgierskiej Republiki Rad powrócił na krótko do Budapesztu arcy-

książę Józef Habsburg („Homo Regius” Karola IV) i od 7 sierpnia 1919 r. zaczął

sprawować funkcję regenta33. Zdążył mianować rząd Istvána Friedricha, utwo-

rzony w wyniku prawicowego zamachu i obaleniu rządu Gyuli Peidla. 23 sierp-

nia arcyksiążę Józef musiał ustąpić ze stanowiska regenta na Węgrzech, ponieważ

państwa Ententy nie chciały widzieć na tym stanowisku Habsburga34 i były coraz

bardziej przekonane do popierania Horthyego jako węgierskiego prawicowego,

ale względnie umiarkowanego przywódcy, który dawał nadzieję na ustabilizowa-

nie sytuacji na Węgrzech. Horthy, dowódca Armii Narodowej, okazywał wobec

rządu Friedricha wyraźną samodzielność i dystans.

18 sierpnia 1919 r. Halsey E. Yates, przedstawiciel Wielkiej Brytanii, w imieniu

Międzysojuszniczej Misji Wojskowej (Interallied Military Mission) na Węgrzech

upoważnił Horthyego do zaprowadzania porządku na Węgrzech. Horthy uzyskał

prawo do zbudowania Armii Narodowej o liczebności 8 tys. żołnierzy i ofi cerów

uzbrojonych w broń ręczną i maszynową35. W ciągu następnych miesięcy, gdy

całe Węgry na wschód od Budapesztu były okupowane przez wojsko rumuńskie,

oddziały Armii Narodowej mogły swobodnie działać jedynie na obszarze poło-

żonym między Dunajem i Litawą, nazywany Transdanubiem. Tam rozpoczął się

„biały terror” realizowany przez oddziały Armii Narodowej.

30 A. Lehár, Erinnerungen, w: Gegenrevolution und Restaurationsversuche in Ungarn, 1918–1921,

Hrsg. P. Broucek, Wien 1973, s. 47.

31 J.S. Roucek, Th e Problems Connected with the Departure of Karl the Last from Central Europe,

„East European Quarterly” 15 (1982), no. 4, s. 453–468.

32 J. Pernes, Poslední Habsburkové. Karel, Zita, Otto a snahy o záchranu císařského trůnu, Brno

1999, s. 286.

33 I. Mócsy, Th e Eff ects of World War I. Th e Uprooted: Hungarian Refugees and Th eir Impact on

Hungary’s Domestic Politics, 1918–1921, New York 1983, s. 135.

34 Die amtliche Meldungüber den Rücktritt (in German), „Neue Freie Presse” (24 VIII 1919), Mor-

genblatt.

35 H.H. Bandholz, An Undiplomatic Diary by the American Member of the Inter-Allied Military

Mission to Hungary, 1919–1920, New York 1933; H. Parafi anowicz, Przyjaciel Węgier: Harry

Hill Bandholtz i jego misja w Budapeszcie po I wojnie światowej, s. 56, https://repozytorium.

uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/12980/1/H_Parafi anowicz_Przyjaciel_Wegier.pdf (dostęp:

10.02.2025).64 Renata Zawistowska

W okresie „czerwonego” i „białego terroru” uciekło z Węgier ok. 400 tys. osób.

Wielu węgierskich demokratów czuło się w równym stopniu zagrożonymi przez

realizatorów „czerwonego” komunistycznego, jak i „białego terroru”. Twierdzenie

niektórych biografów Horthyego, że nie wiedział on o metodach „białego ter-

roru” stosowanych przez podlegających mu dowódców ze swoimi oddziałami,

nie wytrzymuje krytyki36

Ważnym etapem we wstępnym okresie węgierskiej „konsolidacji” były wybory

do Zgromadzenia Narodowego, przeprowadzone w dniach 25–26 stycznia 1920 r.

Wybory odbyły się w warunkach „białego terroru”. Partie lewicowe i liberalne

były zastraszone i nie zgłosiły kandydatów. Mandaty zdobyły partie prawicowe,

nacjonalistyczne, a większość posłów była monarchistami.

1 marca 1920 r. węgierskie Zgromadzenie Narodowe na wniosek Horthyego

uznało, że państwo węgierskie jest królestwem, a jego wybrało regentem (guberna-

torem). Narodowe państwo węgierskie pod regencją Horthyego zaczęło funkcjono-

wać jako „królestwo bez króla”, rządzone przez „admirała bez fl oty, ale na koniu”.

Węgry musiały zmierzyć się z podpisaniem traktatu pokojowego. Do Paryża

w styczniu 1920 r. na żądanie zwycięskich mocarstw przybyła delegacja węgier-

ska, w skład której wchodzili m.in. Albert Apponyi, Bethlen i Teleki. Przywieźli

oni ze sobą olbrzymią ilość materiału, ale to nie miało większego znaczenia. Tekst

traktatu został już opracowany i nie było nadziei, że pod wpływem węgierskich

argumentów jego treść ulegnie zmianie. Członkowie delegacji węgierskiej zostali

umieszczeni w domku Château de Madrid w Neuilly i traktowani jak osoby inter-

nowane. Rada Najwyższa Ambasadorów 16 stycznia wysłuchała obszernego wystą-

pienia przewodniczącego delegacji węgierskiej Apponyiego, ale nawet dyskusja

nad jakimikolwiek zmianami w przygotowanym już traktacie nie była możliwa.

Żaden z członków delegacji węgierskiej po zapoznaniu się z ostateczną przed-

stawioną wersją traktatu nie wyraził zgody na jego podpisanie i wszyscy w końcu

marca wrócili do kraju37

Ciężkie brzemię odpowiedzialności za podpisanie traktatu zdecydował się przy-

jąć na siebie Sándor Simonyi-Semadam, przekonany do podjęcia się tego zadania

przez regenta Horthyiego 15 marca 1920 r. Przejął on w tym celu funkcję premiera

i pełnił ją do 15 lipca 1920 r.38 Poza tą funkcją Simonyi-Semadam początkowo objął

w rządzie również tekę ministra spraw wewnętrznych, a także ministra spraw zag-

ranicznych. Ułatwiło mu to rozmowy z kandydatami na wyjazd do Paryża w celu

podpisania traktatu. Ostatecznie zgodził się pojechać i z ciężkim sercem podpisać

traktat w Trianon w imieniu rządu węgierskiego jako poseł nadzwyczajny i minister

36 We wspomnieniach spisanych w Portugalii Horthy stwierdził: „ładu w tym węgierskim piekle

nie mogli zaprowadzić aniołowie skrzydłami”, M. Horthy, Emlékirataim, Buenos Aires 1953.

37 Podpisania traktatu w Trianon odmówiły Polska i Stany Zjednoczone.

38 Simonyi-Semadam Sándor (Mezőkövesd.), w: Nemzetgyűlési Almanach 1920–1922. A Nemzetgyűlés

Tagjainak Életrajzi Adatai, Szerkesztette G. Vidor, Budapest 1921, s. 126.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

2. Karol i Zyta Habsburg-Lotaryńscy z dziećmi w Szwajcarii w 1921 r.; domena publiczna,

https://pl.aleteia.org/2020/09/30/arcyksiezna-i-arcyksiaze-ktorzy-zareczyli-sie-w-lagiewnikach-

i-za-motto-obrali-jezu-ufam-tobie-wywiad/ (dostęp: 2.06.2024)

pełnomocny Benárd Ágost, minister pracy i opieki społecznej. Innym upełnomoc-

nionym członkiem delegacji węgierskiej został Alfréd Drasche-Lázár, pracownik

zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (MSZ). Towarzyszyły im tylko

dwie osoby: Iván Praznovsky z węgierskiego MSZ i István Csáky z Ministerstwa

Oświaty. Nazwiska Benárda i Draschego-Lázára fi gurują na końcu podpisów pod

tekstem traktatu39. Delegację węgierską na salę, gdzie był podpisywany traktat,

wprowadziło trzech ofi cerów Ententy (francuski, brytyjski i włoski). Składając

podpisy, Drasche-Lázár siedział, natomiast Benárd stał, co traktował jako formę

protestu40. Obydwaj podpisali się przyniesionym z hotelu starym długopisem.

Traktat musiał być jeszcze ratyfi kowany i wejść w życie w ustalonym terminie.

Wyznaczono go prawnie na 26 lipca 1921 r.41

39 Az 1921. évi XXXIII. törvénycikk az Északamerikai Egyesült Államokkal, a Brit Birodalommal,

Franciaországgal, Olaszországgal és Japánnal, továbbá Belgiummal, Kinával, Kubával, Görögor-

szággal, Nikaraguával, Panamával, Lengyelországgal, Portugáliával, Romániával, a Szerb- Horvát-

Szlovén állammal, Sziámmal, és Cseh- Szlovákországgal 1920. évi junius hó 4. napján a Tria-

nonban kötött békeszerződés becikkelyezéséről, 1921, https://net.jogtar.hu/ezer-ev-torveny?do-

cid=92100033.TVI&searchUrl=/ezer-ev-torvenyei?pagenum%3D47# (dostęp: 15.04.2024). Zob.

też: A Nemzeti Jogszabálytár, https://njt.hu/jogszabaly/1921-33-00-00 (dostęp: 15.04.2024).

40 I. Miklós, Trianoniidőutazás: percrőlpercreaz 1920-as aláíráseseményei, http://hvg.hu/tudo-

many/20100604_idoutazas_trianon_percrol_percre (dostęp: 17.04.2024).

41 Az 1921. évi XXXIII. Törvénycikk…66 Renata Zawistowska

Pierwsza próba powrotu Karola IV na węgierski tron

królewski 26 marca – 5 kwietnia 1921 roku

Próby powrotu na tron węgierski król Karol IV planował od jesieni 1919 r., łudząc

się, że sprzyja mu skupianie władzy w ręku Horthyego, blisko związanego z wiedeń-

skim dworem cesarskim42. W czasie I wojny światowej był on admirałem i naczel-

nym dowódcą Austriacko-Węgierskiej Marynarki Wojennej43. Plany powrotu na

tron świadomie odkładał do czasu podpisania przez zwycięskie mocarstwa traktatu

pokojowego z Węgrami.

Uznając, że nadszedł odpowiedni czas, w 1921 r. Karol IV podjął dwie improwi-

zowane w znacznym stopniu próby dotarcia do Budapesztu i przejęcia tronu. Miał

zapewne nadzieję, że będzie to pierwszy krok w stronę odzyskania tronu. Obydwie

próby były związane z sytuacją na Węgrzech Zachodnich, gdzie przebywało wielu

ofi cerów i arystokratów o przekonaniach monarchistycznych, zainteresowanych

powrotem Karola i odbudowaniem dawnego systemu. Mieli oni powiązania z wielu

konserwatywnymi politykami z arystokracji i grup rojalistycznych w innych śro-

dowiskach, snującymi łączone z jego osobą znacznie szerzej zakrojone plany.

Rolę głównego inicjatora pierwszej próby powrotu Karola IV na tron węgierski

w Budapeszcie, podjętej w dniach 26 marca – 5 kwietnia 1921 r., odegrał Sykstus

Burbon-Parmeński44, brat cesarzowej Zyty. Przekonał on Karola IV, że francu-

ski premier Aristide Briand jest zainteresowany przywróceniem Habsburgów na

tron królewski w Budapeszcie ze względu na problemy z licznymi we Francji

uciekinierami z Węgier przed „białym terrorem” realizowanym przez dowódców

oddziałów Armii Narodowej Horthyego45. W celu zachęcenia Karola IV do dzia-

łań nad odzyskaniem tronu węgierskiego Sykstus poinformował go, że premier

Briand myślał o udzieleniu poparcia celem przejęcia władzy w Budapeszcie dla

arcyksięcia Albrechta Habsburga Cieszyna lub dla arcyksięcia Józefa, pełniącego

już krótko rolę regenta w sierpniu 1919 r. Sykstus dostarczył też Karolowi fałszywy

paszport46. Konfrontując informacje i działania Sykstusa z późniejszymi faktami,

łatwo dostrzec, że podobnie jak podczas jego pośrednictwa w rokowaniach

42 Był kierowcą reprezentacyjnego samochodu wiozącego młodą parę Karola i Zytę w dniu ich

ślubu 21 października 1911 r.

43 M. Patelski, Admirał Miklós Horthy de Nagybánya – kawaler Orderu Wojennego Marii Teresy,

w: Przyjaźń z tysiącletnim rodowodem. Szkice z dziejów relacji polsko-węgierskich, red. P. Jakób-

czyk-Adamczyk, D. Rogut, Bełchatów 2009, s. 249; K. Csonkaréti, Marynarka Wojenna Austro-

-Węgier w I wojnie światowej 1914–1918, tłum. M. Sowa, Kraków 2004.

44 Sykstus już w 1917 r. zapoczątkował słynną aferę, która doprowadziła w kwietniu 1918 r. do

dymisji austro-węgierskiego ministra spraw zagranicznych Ottokara Czernina, spadku wiarygod-

ności Austro-Węgier w oczach niemieckiego sojusznika, który od tego czasu przestał traktować

cesarza Karola I jako równorzędnego, godnego zaufania partnera.

45 I. Mócsy, op. cit., s. 138.

46 G. Brook-Shepherd, Th e Last Habsburg…, s. 260.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

pokojowych w latach 1917–1918 były one bardzo ambiwalentne. Karol został

zachęcony do podjęcia tej próby także przez żonę.

Relacje o przebiegu pierwszej próby powrotu Karola IV na tron Królestwa

Węgier w marcu 1921 r. są w niektórych szczegółach sprzeczne ze sobą, ale ich

porównanie pozwala odtworzyć jej przebieg i głębsze założenia. Karol opuścił

miejsce zamieszkania w willi Prangins w przebraniu portugalskiego robotnika

i w towarzystwie dwóch osób, w tym księdza. Pierwsze dwa etapy wyczerpującej

podróży odbył w wagonach trzeciej klasy. 24 marca udał się do pobliskiego Nyon,

skąd pojechał pociągiem do Berna47, gdzie przesiadł się do pociągu jadącego do

Francji. Opuścił ten pociąg na pierwszej stacji po stronie francuskiej i wyna-

jętym samochodem przejechał do Salzburga, gdzie wsiadł do pociągu jadącego

z Paryża, przez Monachium, do Wiednia. Granicę austriacką przekroczył z pasz-

portem hiszpańskiego dyplomaty pracującego w Paryżu o nazwisku Sanchez48

Towarzysz Karola, mający w swoim paszporcie wbite wizy z Niemiec, Austrii,

Francji i Czechosłowacji, tłumaczył austriackim służbom granicznym, że „Pan

Sanchez” udaje się na wycieczkę do Austrii podczas urlopu po przebytej choro-

bie49. Dojechawszy do Wiednia, Karol taksówką udał się do mieszkającego tam

towarzysza swoich zabaw dziecięcych, hr. Tamása Erdödyego. Następnie obydwaj

pojechali oddzielnymi taksówkami do granicy węgierskiej, którą przeszli pieszo,

a dalszą drogę pokonali ciężarówką. Dopiero po dotarciu do pałacu abp. Jánosa

Mikesa w Szombathely w Wielką Sobotę 26 marca o godz. 10 wieczorem, ujawnili

swoją tożsamość. W pałacu u arcybiskupa przebywał na kolacji Josef Vass, minister

opieki społecznej w rządzie węgierskim Telekiego. Wkrótce też przybyli hr. Antal

Sigray i płk Lehár ze swoim oddziałem, który wczesnym rankiem następnego dnia

na zaimprowizowanej uroczystości został zaprzysiężony jako gwardia królewska.

Karol IV przy tej okazji wygłosił swój krótki prosty manifest: „Zgodnie z nakazami

serca powróciłem do mojego ukochanego kraju, do przejęcia mojego urzędu”50

Nad ranem przybył premier Teleki, będący na polowaniu w pobliżu Szombathely.

Obudzony o godz. 2 w nocy i poinformowany przez jednego z ofi cerów Lehára

o przybyciu niespodziewanego gościa, Teleki powiedział cicho, jakby do siebie,

„zbyt szybko, zbyt szybko”51. Natychmiast jednak udał się do pałacu arcybisku-

piego i przekonywał Karola, by przerwał starania o odzyskanie tronu i odłożył je na

później. Ostrzegał, że mimo monarchistycznych skłonności Horthyego i szacunku

dla króla, należy liczyć się z tym, że nie odda on Karolowi władzy, by nie narazić

państwa węgierskiego na niebezpieczeństwo zewnętrzne52. Karol IV postanowił

47 S. Szilassy, Revolutionary Hungary at the Brink…, s. 84.

48 Ibidem.

49 G. Brook-Shepherd, Th e Last Habsburg…, s. 262.

50 Karl Franz Josef von Habsburg-Lothringen, https://www.oocities.org/veldes1/karl.html (dostęp:

31.05.2024).

51 Th .L. Sakmyster, Hungary’s Admiral on Horseback. Miklós Horthy, 1918–1944, New York 2022.

52 B. Ablonczy, Teleki Palról. Feketen – fehéren, „Rubicon” (2004), nr 2, s. 138.68 Renata Zawistowska

jednak udać się do Budapesztu, by odbyć w cztery oczy rozmowę z Horthym

i poinformować go, że przybył objąć tron królewski. Nie chciał też udać się do

Budapesztu z oddziałem Lehára, bo jak oświadczył, nie jest uzurpatorem i nie

przybył, by odzyskać tron przy użyciu siły militarnej, a sama myśl o perspektywie

przelanej krwi Węgrów wydaje mu się haniebna.

Do Budapesztu z Szombathely Karol IV udał się samochodem w towarzy-

stwie hr. Antala Sigraya i dwóch ofi cerów z oddziału Lehára. Rozmowa Karola IV

z Horthym w pałacu królewskim rozpoczęła się we wczesnych godzinach popołu-

dniowych i trwała do godziny szóstej. Był to pierwszy dzień Świąt Wielkanocnych

(27 marca 1921 r.). Niespodziewane przybycie Karola IV nastąpiło w czasie spo-

żywania przez Horthyego świątecznego obiadu w towarzystwie żony.

Rozmowa odbyła się w biurze Horthyego, który wcześniej był gabinetem króla,

miała dramatyczny przebieg i kilka faz53. Była prowadzona w cztery oczy, ale

Horthy przed jej rozpoczęciem zlecił swojemu adiutantowi powiadomienie mini-

strów i dowódców armii, polecając, by byli gotowi w razie potrzeby. Początkowo

Karol IV, przemawiając do Horthyego jak do swojego poddanego, używał tonu

protekcjonalnego, podziękował mu za służbę i poinformował, że przejmuje wła-

dzę. Horthy natomiast rozmowę rozpoczął od stwierdzenia, że „przybycie Jego

Wysokości jest katastrofą i najlepsze co Jego Wysokość powinien zrobić to powró-

cić jak najszybciej do Szwajcarii”. Karol przypomniał Horthyemu, że przysięgał

cesarzowi i królowi, na co usłyszał odpowiedź, że został z tej przysięgi zwol-

niony, a teraz obowiązuje go ślubowanie, które złożył węgierskiemu Zgromadzeniu

Narodowemu. Wówczas Karol przedstawił Horthyemu całą listę wysokich stano-

wisk i odznaczeń. Zagwarantował mu naczelne dowództwo armii i fl oty, na co

Horthy odparł, że armia jest niewielka, a fl oty nie ma, bo została przejęta przez

państwo południowych Słowian. Na obietnicę tytułu księcia Otranto i Szegedu

Horthy zareagował stwierdzeniem, że służbę dla narodu węgierskiego pełni nie dla

tytułów, lecz z potrzeby. Z kolei Karol zadeklarował, że wręczy Horthyemu Wielki

Krzyż Orderu Marii Teresy – najwyższe odznaczenie przyznawane w monarchii

austro-węgierskiej, lecz usłyszał wówczas od niego wyjaśnienie, że to odznaczenie

katolickie, podczas gdy on jest protestantem.

Z każdą minutą rozmowy Karol IV tracił pewność siebie, a Horthy przybierał

ton perswazyjny. Analiza relacji z tego spotkania prowadzi do wniosku, że Horthy

być może wiedział o przybyciu Karola i spodziewał się spotkania. Nawet jeśli tak

nie było, to jednak informacja o rozmowie Karola IV z Horthym dotarła do sto-

lic europejskich i wywołała negatywne reakcje. Horthy poinformował Karola IV

o proteście rządów Francji i Wielkiej Brytanii przekazanych mu za pośrednictwem

ich przedstawicieli w Budapeszcie, a następnie o zapowiedzi natychmiastowej

53 Relacje ze spotkania i rozmowy Karola z Horthym różnią się nieco w szczegółach i ocenach, ale

zamieszczone w nich podstawowe fakty i wyniki są podobne. Zob. m.in.: G. Brook-Shepherd, Th e

Last Habsburg…, s. 264–268; J.S. Roucek, op. cit., s. 463–464; S. Szilassy, Revolutionary…, s. 85–86.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

interwencji zbrojnej armii Czechosłowacji i Królestwa SHS54. Informację Karola IV,

że jego powrót na tron popiera premier Francji, Horthy skwitował zapytaniem,

czy ma to na piśmie. Horthy we wspomnieniach napisał, że rozmowa z królem

Karolem IV była najtrudniejszym momentem w jego życiu55

Rozmowa zakończyła się oświadczeniem Karola IV, że wraca do Szombathely,

gdzie będzie do trzech tygodni oczekiwał na przybycie Horthyego i przekazanie

władzy królewskiej na Węgrzech po wyjaśnieniu wszystkich okoliczności, skoro

uznaje to za potrzebne. Horthy z kolei poprosił Karola IV, by bez konsultacji z nim

nie podejmował żadnych działań. Karol IV, wracając do Szombathely, zatrzymał

się na kolację w przydrożnej tawernie, gdzie spożył ją w towarzystwie miejscowych

rolników. Do pałacu arcybiskupiego wrócił o godzinie piątej rano 28 marca56

Przez następny tydzień Karol leżał chory w łóżku w pałacu arcybiskupim

w Szombathely. Samą swoją obecnością na Węgrzech wywołał rosnące napięcie

międzynarodowe. Na polecenie swoich rządów przedstawiciele Wielkiej Brytanii

i Francji w Budapeszcie żądali natychmiastowego opuszczenia Węgier przez

Karola IV, a państwa Małej Ententy postawiły swoje siły zbrojne w stan gotowo-

ści do marszu na Budapeszt57

1 kwietnia Rada Ambasadorów w Paryżu ofi cjalnie przekazała takie żądanie

do Budapesztu. Horthy za pośrednictwem przedstawiciela Francji w Budapeszcie

zwrócił się z zapytaniem do premiera rządu francuskiego o jego stanowisko w spra-

wie powrotu Karola IV na tron węgierski. 3 kwietnia premier Francji publicznie

zdementował informację Karola IV, iż popiera jego plany.

5 kwietnia Karol IV odjechał z Węgier specjalnym pociągiem do Szwajcarii.

Władze Austrii zabezpieczyły jego przejazd przez terytorium Republiki Austriackiej,

nie chcąc, by informacja o nim przedostała się do opinii publicznej. Późnym popo-

łudniem 6 kwietnia pociąg z Karolem wjechał na stację w Lucernie. Towarzyszący

Karolowi IV w wyprawie na Węgry hr. Erdödy wrócił do Wiednia i obiecał sobie

i władzom austriackim, że nie będzie angażował się w żadne intrygi polityczne58

Przyjazd Karola IV i jego sposób działania podczas pierwszej próby powrotu

na tron były bardzo ryzykowną improwizacją i zakończyły się porażką. Wprawdzie

Karol i jego zwolennicy mieli świadomość, że główną tego przyczyną było zagroże-

nie zewnętrzne Węgier, jednak za niepowodzenie tej próby podjętej przez Karola IV

obarczyli winą Horthyego i jego opór w przekazaniu królowi władzy, nazywając

te działania zdradą.

Rozmowa Karola IV z Horthym miała doniosłe znaczenie historyczne. Obietnice

Karola oznaczały zaprezentowanie przez niego argumentów i wartości, które jako

54 A. Tóth, Th e Czechoslovak Policy and the First Restoration Attempt of Charles Habsburg in Hungary

in the Spring 1921, „Prague Papers on the History of International Relations” 11 (2007), s. 241–279.

55 M. Horthy, Emlékirataim, Buenos Aires 1953, s. 156.

56 G. Brook-Shepherd, Th e Last Habsburg…, s. 269.

57 S. Szilassy, Revolutionary Hungary at the Brink…, s. 87.

58 Karl Franz Josef von Habsburg-Lothringen…70 Renata Zawistowska

przedstawiciel Domu Habsbursko-Lotaryńskiego w stworzonej przez tę dynastię

monarchii uważał za najcenniejsze i najważniejsze. Połączone z tymi argumen-

tami żądania Karola IV wskazywały, że wystąpił on w naturalnej roli uzurpatora

władzy narzucanej Węgrom przez tę dynastię przez kilka wieków, doprowadzając

Królestwo Węgier do największej w dziejach klęski. Horthy odtrącił najcenniejsze

wartości Habsburgów, gdyż należały one do epoki, która już minęła, a poza tym

inaczej je oceniał jako przedstawiciel narodu węgierskiego. Karol IV wierzył, że jest

królem węgierskim z woli Boga, a Horthy miał prawo pomyśleć o Franciszku II

Rakoczym, przywódcy ostatniego węgierskiego powstania antyhabsburskiego na

początku XVIII w. i o jego dziadku straconym przez Habsburgów. Horthy, nie

dopuszczając Habsburga na tron węgierski, w istocie zrobił to, o co oni wal-

czyli kilka wieków wcześniej. Porównanie takie jest tym bardziej uprawnione, że

w obydwu przypadkach część węgierskich magnatów opowiedziała się po stronie

Habsburgów. Podobnie zachowała się Francja, która zarówno w okresie hiszpań-

skiej wojny sukcesyjnej na początku XVIII w. (Ludwik XIV), jak i w 1921 r. (pre-

mier Briand) nie traktowała Węgrów podmiotowo.

30 marca, a zatem jeszcze podczas pobytu Karola IV na Węgrzech Horthy

zwrócił się do węgierskiego Zgromadzenia Narodowego z proklamacją informującą

o postępującej stabilizacji kraju i podziękowaniami dla posłów i armii za popar-

cie tego procesu. Zgromadzenie Narodowe udzieliło Horthyemu wotum zaufania.

Na posiedzeniu Zgromadzenia Narodowego nie poruszono przy tym i nie wspo-

mniano nawet o obecności Karola IV na Węgrzech. Krytycznie oceniając postawę

premiera Telekiego i kilku ministrów jego gabinetu wobec zamiaru Karola IV

przywrócenia dynastii Habsburgów na tron węgierski, Horthy dokonał zmiany

rządu. 14 kwietnia funkcję premiera objął Bethlen, który piastował to stanowisko

ponad 10 lat (do 24 sierpnia 1931 r.)59

Władze Szwajcarii wyraziły jednoznacznie niezadowolenie z nielojalności

Karola IV wobec ich gościnności i wprowadziły ograniczenia w swobodzie jego dzia-

łalności politycznej60. Rodzina cesarska została przeniesiona do zamku Hertenstein

w Lucernie. Władze szwajcarskie zmieniły stanowisko dotyczące nieograniczonego

terminu azylu dla Karola i jego rodziny w Szwajcarii. Termin ważności aktualnych

wiz został określony na koniec października 1921 r.

Druga próba powrotu Karola IV na węgierski tron królewski

20–24 października 1921 roku

Po upływie niespełna siedmiu miesięcy od nieudanej pierwszej próby powrotu na

tron węgierski, w marcu 1921 r. Karol zorganizował powtórną wyprawę na Węgry.

59 I. Romsics, op. cit.

60 Th .L. Sakmyster, op. cit.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Druga próba powrotu na tron Karola IV była przygotowana staranniej61

Orientujący się na Karola IV węgierscy legitymiści62 prowadzili kampanię przeciwko

Horthyemu, wykorzystując przyjęcie przez mianowany przez niego rząd traktatu

z Trianon i ratyfi kowanie go przez uległą mu i zastraszoną większość parlamentarną.

Horthyemu zarzucano również tolerowanie i branie pod opiekę, a nawet osłanianie

przed sądami i parlamentem przywódców oddziałów stosujących okrutne, sady-

styczne metody realizacji „białego terroru”63. Konieczność powrotu Karola IV na

tron legitymiści poruszali nawet w rozmowach z premierem Bethlenem, a węgier-

ski minister spraw zagranicznych już pod koniec sierpnia złożył w Paryżu infor-

mację, że powrót Karola jest nieunikniony ze względu na opinię publiczną64

Drugą próbę powrotu na węgierski tron królewski Karol IV rozpoczął 20

października 1921 r., wyraźnie zachęcany z Węgier Zachodnich przez kierują-

cych węgierskim zbrojnym ruchem oporu przeciwko zajmowaniu całego terenu

przyznanego Austriakom. Istniało już efemeryczne państewko Palatynat Litawski

(Lajtabánság), ogłoszone 4 października i kierowane przez Pronaya. W połowie paź-

dziernika płk Lehár i mjr Ostanburg-Moravek zainicjowali wysłanie do Karola IV

wiadomości, że powinien przed 23 października, na który był wyznaczony termin

plebiscytu na terenie części komitatu Sopron, przybyć na Węgry i objąć władzę.

W wysłanym liście przekonywali Karola IV, że w kraju sytuacja wygląda tak, iż tym

razem po powrocie nie spotka się z opozycją, lecz będzie wszędzie witany z rado-

ścią65. Karol IV odpowiedział, że list ten traktuje jako długo oczekiwane wołanie

od narodu węgierskiego o pomoc. Zachęcany przez cesarzową Zytę, oświadczył

najbliższym: „Węgrzy mnie potrzebują”. Tym razem Zyta postanowiła nie puścić

Karola IV samego, lecz mu towarzyszyć w wyprawie. Zostawiwszy dzieci w zamku

Hertenstein, Karol i Zyta 20 października wyjechali z niego pod pretekstem spę-

dzenia tylko we dwoje 10. rocznicy ślubu. Udali się samochodem w kierunku

małego lotniska w Dübendorf koło Zurychu, po drodze zmieniając samochód

i tożsamość. Na lotnisku wsiedli do wynajętego w szwajcarskiej fi rmie lotniczej Ad

Astra Aero Junkers F-13, pilotowanego przez niemieckiego pilota Zimmermana

i polecieli do Węgier. Samolot podczas lotu miał kłopoty z silnikiem, ale doleciał

na Węgry i wylądował na polach zwolennika Karola IV, hr. Józsefa Czirákyego,

między wsiami Czirák i Dénesfa, położonymi w komitacie Sopron tuż przy granicy

z komitatem Vas. Bezpośrednio po wylądowaniu Karol IV udał się do Sopronu.

61 M. Ormos, Trón az ingoványon, Károly császár és király kísérletei egy birodalom megmentésére,

„Rubicon” (2010), nr 2, s. 12.

Na Węgrzech określenia „legitymista”, „rojalista” i „monarchista” były i są w zasadzie traktowane

jako synonimy, ale szczególnie zwolennicy przywrócenia królestwa na Węgrzech używali chętniej

pierwszego z nich zarówno w polityce, jak i w literaturze historycznej, ponieważ podkreślało

ono prawo króla do powrotu.

63 B. Bodo, Th e White Terror in Hungary, 1919–1921: Th e Social Worlds of Paramilitary Groups,

„Austrian History Yearbook” 42 (2011), s. 156.

64 Th .L. Sakmyster, op. cit., s. 176.

65 Ibidem, s. 183.

62 72 Renata Zawistowska

3. Karol IV i królowa Zyta w Sopronie 21 marca 1921 r. przed oddającym im honory oddzia-

łem wojskowym, domena publiczna, http://commons.wikimedia.org/wiki/File:CarlosYZitaEn

Sopron19211021.jpg (dostęp: 25.04.2024).

Poparcie dla Karola IV zgłosiła grupa znanych byłych i aktualnych polity-

ków, wybitnych przedstawicieli węgierskiej arystokracji, snujących plany o przy-

wróceniu dualistycznej monarchii austriacko-węgierskiej, dawnego systemu, jego

pozycji ekonomicznej, społecznej i politycznej. Do dyspozycji Karola IV oddał się

dowódca okręgu Głównej Królewskiej Armii Węgierskiej. Natychmiast zaprzysiągł

podległych mu ofi cerów i żołnierzy jako pierwszy oddział tej armii. Przysięga była

składana według tradycyjnej formuły zawierającej zwrot o wierności dla „Karola

Habsburga króla Węgier i króla Czech” i tym samym stanowiła prowokację dla

niepodległej Republiki Czechosłowackiej.

Karol IV wkrótce powołał rząd królewski. Na jego czele stanął István Rakovszky,

ministrem spraw wewnętrznych został Ödön Beniczky, ministrem spraw zagra-

nicznych – Gyula Andrássy, ministrem fi nansów i gospodarki – Gusztáv Gratz,

a ministrem obrony – awansowany do stopnia generała Lehár66

Akcja Karola IV groziła Węgrom nie tylko dalszą destabilizacją wewnętrzną,

ale także dotkliwymi konsekwencjami międzynarodowymi. Posłowie wielkich

mocarstw w Budapeszcie zapowiedzieli, że nie dopuszczą one do restauracji

66 M. Szalai, Ifj abb Andrássy Gyula élete és pályája, Budapest 2003.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

monarchii Habsburgów. Armie czechosłowacka i Królestwa SHS zostały postawione

w stan gotowości do podjęcia działań na terytorium Węgier. Minister spraw zagra-

nicznych Czechosłowacji Edvard Beneš ogłosił, że w wypadku powrotu Karola IV

na tron królewski armia czechosłowacka w ciągu tygodnia wkroczy do Budapesztu.

Regent Horthy, pracujący żmudnie nad stabilizacją zwaną programem kon-

solidacji Węgier, znalazł się w bardzo trudnej sytuacji. Postanowił jednak zor-

ganizować opór i nie dopuścić do realizacji planów Karola IV. Nie był jednak

pewny, na kogo może w tej sytuacji liczyć i komu zaufać. Wiedział, że siłami roja-

listów dowodzą ofi cerowie z Węgier Zachodnich, na których opierał się, rozpo-

czynając organizowanie Armii Narodowej w Szegedzie w 1919 r. Pomocnikami

Horthyego organizatorami i dowódcami sił zmobilizowanych do walki z rojali-

stami zostali Pál Nagy i Gömbös. Główne oddziały rojalistów, dowodzone przez

Lehára i Ostanburga-Moraveka (awansowanego przez Karola IV w Sopronie do

stopnia pułkownika), wyruszyły z Sopronu do Budapesztu pierwszym pociągiem

w nocy z 22 na 23 października). Za nim następnego dnia, ok. 14 godzin później,

wyjechał pociąg królewski.

Kłopoty nastąpiły już po dojechaniu do Győr, gdzie miejscowy dowódca prze-

kazał treść telegramu z Budapesztu, informującego o wielkich protestach Ententy

przeciwko przywróceniu Karola IV na tron i groźbie interwencji zbrojnej. Lehár

rozkazał aresztować gen. Lörinczyego, chcąc zapobiec jego kontaktowaniu się

z Horthym i nakazał dalszą jazdę. Musiała ona jednak być wkrótce przerwana,

bo garnizon z Komarna, dowodzony przez płk. Perczela, uszkodził tory kolejowe

i podjął inne działania opóźniające. Po naprawieniu torów pociągi już razem poje-

chały w kierunku Budapesztu. Po drodze do pociągu dotarł samochodem minister

József Vass, doręczając Karolowi IV list od Horthyego, apelujący do zatrzymania

się, dopóki jeszcze sytuacja da się kontrolować. Mianowany przez Karola IV „pre-

mierem” Rakovszky zareagował na tę propozycję stwierdzeniem, by żadnych pism

już więcej nie przyjmować, lecz zrobić wszystko, by do godzin porannych Karol IV

znalazł się w pałacu królewskim. Na stacji kolejowej Tata, deklarując przyłączenie

się do Karola IV, do pociągu wsiadł książę Ferenc Eszterházy.

Po dotarciu do stacji Budaörs przed Budapesztem 23 października pierwszy

pociąg został zatrzymany przez zorganizowany w ciągu jednego dnia ochotniczy

batalion studencki. W pierwszym dniu walki przewagę uzyskali rojaliści, ale udany

kontratak sił rządowych, zmobilizowanych i dowodzonych przez Gömbösa i Nagya,

przeprowadzony wcześnie rano 24 października, zakończył się ich zwycięstwem.

Posiłki, które prowadził idący na odsiecz otoczonym rojalistom Pál Hedegüs, zostały

powstrzymane przez dowodzony przez Gömbösa oddział kawalerii Honvédów.

Manewry pociągów w czasie walki spowodowały, że lokomotywa pociągu, w której

przebywali Karol i Zyta, znalazła się na pierwszej linii walki i była ostrzeliwana.

Kolejny raz podczas tej ryzykownej wyprawy życie obojga zostało narażone na nie-

bezpieczeństwo. 24 października o godz. 8.00 w pobliskim Biatorbágy rozpoczęły

się negocjacje. Podczas rozmów padły niespodziewane strzały. Jeden z pocisków74 Renata Zawistowska

trafi ł w wagon królewski. Lehári i Ostanburg-Moravek postanowili dołączyć wagon

królewski do swego pociągu i odjechać na zachód, by walczyć „na ostatniej pozycji”

i do „ostatniej kropli krwi”. Karol IV, uznając swoją walkę o tron za przegraną,

skoro doszło do przelania krwi w bratobójczej walce, zdecydował się na przerwanie

walk. Według niektórych relacji, wychyliwszy się z okna swojego wagonu, zawołał:

„Lehár! Ostenburg! Zatrzymać się i wrócić tutaj! Zabraniam już więcej walk! To

wszystko jest całkiem pozbawione sensu teraz”67

Walka się zakończyła. Padło w niej 19 żołnierzy walczących po stronie rządo-

wej. Liczba poległych żołnierzy popierających Karola IV nigdy nie została okre-

ślona. Pochowano ich w nieoznakowanych grobach, których miejsce nie zostało

ujawnione.

Po blisko 100 latach od tych walk na upamiętniającej je uroczystości 23 paź-

dziernika 2015 r. Zoltán Petőa, redaktor kultywującego legitymistyczne trady-

cje monarchistycznego portalu Regnum kiralysagban gondokodunk, powiedział:

„Chociaż gubernator Miklós Horthy przywrócił w naszym kraju dawną formę

rządów, to niestety, działając wbrew swemu sumieniu i słuchając swoich złych

doradców, otworzył ogień do wojsk ostatniego króla naszego kraju, uniemożli-

wiając w ten sposób powrót prawowitego władcy kraju, który nigdy nie zrzekł

się królestwa”68

Karol IV wycofał się wraz ze swoimi zwolennikami i zatrzymał się w pałacu

hr. Eszterházyego w Tata. W nocy do pokoju Karola i Zyty wtargnął nieznany

osobnik. Jeden ze służących obronił ich przed napadem, wyrzucając napastnika

przez okno. Wkrótce do zamku w Tata przybyło wojsko rządowe, które zatrzymanie

Karola i Zyty grzecznościowo nazwało wzięciem ich pod opiekę. Na kilka dni zostali

umieszczeni w klasztorze dominikanów w Tihany. Rząd brytyjski podjął wówczas

próbę przekonania Karola, by zrezygnował z tytułu króla Węgier. Rozmowę prze-

prowadził kard. János Csernoch, który koronował Karola IV na króla. Zakończyła

się ona niepowodzeniem. Minister spraw zagranicznych Czechosłowacji Beneš 30

października przekazał list do Horthyego, w którym m.in. znalazło się stwierdzenie:

„Jeśli Karol będzie poddany dalszej ochronie, Mała Ententa uzna takie działanie

jako casus belli, i zarządza powszechną mobilizację swoich wojsk w celu uzyska-

nia ostatecznego rozwiązania problemu Habsburgów na Węgrzech, a także by

wyeliminować raz na zawsze niebezpieczeństwo przedstawiane przez Habsburgów

w Europie Środkowej”69. Karol i Zyta pod eskortą zostali wówczas odwiezieni do

Baja nad Dunajem, przy południowej granicy Węgier, gdzie 31 października prze-

prowadzono ich do angielskiego wojskowego okrętu rzecznego HMS Glowworm.

67 „Lehár! Ostenburg! Stop and come back here! I forbid any more fi ghting! It’s all quite senseless

now…”, Th .L. Sakmyster, op. cit., s. 198.

68 Aki nem királyságpárti az nem nevezheti magát magyar konzervatívnak, https://regnum-portal.

hu/2023/12/05/aki-nem-kiralysagparti-az-nem-nevezheti-magat-magyar-konzervativnak/ (dostęp:

7.11.2024).

69 Karl Franz Josef von Habsburg-Lothringen…Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

4. Msza święta 23 października 2015 r. podczas uroczystości upamiętniających bitwę pod Budaörsi,

https://regnum, portal.hu/2023/12/05/aki-nem-kiralysagparti-az-nem-nevezheti-magat-magyar-

konzervativnak/

Odbyli nim długą podróż aż do rumuńskiej Galaţi nad Morzem Czarnym. Tam

przeprowadzono ich na krążownik Cardiff , którym przepłynęli na Maderę wyzna-

czoną na miejsce zesłania70

Zachęcenie Karola IV w październiku 1921 r. do przyjazdu na Węgry było

wyraźną manipulacją grupy węgierskich rojalistów, nazywanych na Węgrzech

legitymistami, szczególnie licznie zebranych na terenie Węgier Zachodnich. Karol

chciał wprawdzie wrócić na tron królewski, ale został wprowadzony w błąd i wyko-

rzystany. Różnym grupom i pojedynczym osobom na Węgrzech, biorącym w tym

udział, przyświecały wprawdzie odmienne cele, ale wydawało się im, że powrót

Karola IV na tron może być pierwszym krokiem do przywrócenia monarchii

dualistycznej, dawnego systemu politycznego i społeczno-gospodarczego, a także

pozostawienia granicy austriacko-węgierskiej według jej przebiegu przed decy-

zjami zawartymi w traktatach podpisanych w Saint-Germain-en-Laye i Trianon.

Prónay, organizator i przywódca państewka Lajtabánság (Palatynat Litawski),

będąc z przekonania monarchistą, podczas drugiej próby powrotu Karola IV zacho-

wał neutralność. Nie przyłączył się do oddziałów dowodzonych przez Lehára

70 Th .L. Sakmyster, op. cit., s. 202–203.76 Renata Zawistowska

w wyprawie do Budapesztu, ale odmówił również wystąpienia przeciwko rojali-

stom. Odmowa ta pociągnęła za sobą konsekwencje w postaci odebrania mu jego

oddziału i zdymisjonowania.

Pod naciskiem mocarstw Ententy węgierskie Zgromadzenie Narodowe 6 listo-

pada 1921 r. przyjęło ustawę pozbawiającą Karola IV prawa do tronu węgierskiego

i detronizującą Habsburgów71. Ustawa ta, jako dekret XLVII z 1921 r., w punkcie 1

stwierdzała, że suwerenne prawa Karola IV do tronu węgierskiego zostały zakoń-

czone. W punkcie 2 przekreślała prawa Habsburgów, uznając, że czas ważności sank-

cji pragmatycznej z 1723 r. upłynął, a wynikający z niej przywilej królewski z mocy

wyboru narodu utracił swą ważność i zostaje zwrócony do Domu Austriackiego.

Artykuł XLVII Ustawy z 1921 r.

O zniesieniu praw suwerennych Jego Królewskiej Mości Karola IV

i sukcesji tronu dynastii Habsburgów*

§ 1. Prawa suwerenne króla Karola IV ulegają wygaśnięciu.

§ 2. Pragmatyczna zasada sanctio zawarta w artykułach I i II ustawy z 1723 r. oraz we

wszystkich innych aktach prawnych, które ustanawiały lub regulowały prawo sukcesji tronu

Domu Austriackiego (Domus Austriaca), przestała obowiązywać, a wraz z tym preroga-

tywa wyboru króla powróciła do narodu.

§ 3. Naród utrzymuje niezmienioną dawną formę rządów królestwa, ale odkłada obsadze-

nie tronu królewskiego na później i poleca ministerstwu przedstawienie propozycji w tej

sprawie we właściwym czasie.

Artykuł 4 Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia72

Ustawa w punkcie 3 postanawiała, że narody starożytnego królestwa zacho-

wują dotychczasową formę rządów, ale punkt 4 informował, że obsadzenie tronu

zostało odłożone na później i miało nastąpić w odpowiednim czasie zapropono-

wanym przez Ministerium. Węgry jako państwo narodowe prawnie i faktycznie

stały się królestwem bez króla, rządzonym przez Horthyego jako regenta. Załamani

po rozpadzie Królestwa Węgier i okrojeniu ze wszystkich stron terytorium przy-

znanego im państwa narodowego, Węgrzy do popularnego powiedzenia, że „małe

Węgry nie są państwem”73, dodawali, że „admirał bez fl oty i wybrzeża rządzi kró-

lestwem bez króla”74. Obydwie próby przywrócenia monarchii na Węgrzech, pod-

jęte przez Karola Habsburga-Lotaryńskiego, wykazały, że nie porzucił on zasady

Indivisibiliter ac inseparabiliter („niepodzielne i nierozłączne”) sformułowanej

71 T.M. Tarján, 1921. november 6. A Habsburg-ház utolsó trónfosztása, „Rubiconline” (30 V 2017),

https://web.archive.org/web/20200115033006/http://www.rubicon.hu/magyar/oldalak/1921_

november_6_a_habsburg_haz_utolso_tronfosztasa/#top (dostęp: 12.03.2025).

72 1921. évi XLVII. Törvénycik, https://net.jogtar.hu/ezer-ev-torveny?docid=92100047.TV&sear-

chUrl=/ezer-ev-torvenyei%3Fpagenum%3D39#{ (dostęp: 8.07.2025).

73 „Csonka Magyarország nem orsag”.

74 M. Wasilewski, Węgierski rewizjonizm terytorialny przed i w trakcie II wojny światowej, 20.08.2009,

https://histmag.org (dostęp: 1.06.2024).Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

5. Kościół Nossa Senhora, grób i pomnik Karola I w Monte na Maderze, http://cs.wikipedia.

org/wiki/Monte_(Funchal); http://en.wikipedia.org/wiki/File:Tomb_of_blessed_carl.JPG (dostęp:

15.03.2025)

w sankcji pragmatycznej. Karol IV, tak jak przed dwoma wiekami Maria Teresa,

założycielka dynastii habsbursko-lotaryńskiej, szukał w pierwszej kolejności oparcia

i pomocy na Węgrzech. Forma realizacji tego zamierzenia w 1921 r. była grote-

skowa i wyraźnie nieskuteczna75. Karolowi nie pomogły towarzystwo i kontrola

w drugiej ryzykownej wyprawie na Węgry będącej w drugim miesiącu ciąży żony,

która udając się na nią, pozostawiła siedmioro małych dzieci (w wieku od 1 do

9. roku życia) w Szwajcarii. Może nawet byłoby bliższe prawdy stwierdzenie, że

w tej drugiej wyprawie cesarz Karol I towarzyszył cesarzowej Zycie.

Początkowo para cesarsko-królewska zamieszkała na Maderze w komforto-

wym hotelu „Victoria” w Funchalu we dwójkę, bowiem sieedmioro małych dzieci

Karola i Zyty przebywało nadal w Szwajcarii. Zyta uzyskała zgodę na wyjazd do

dzieci do Szwajcarii w styczniu 1922 r. i przewiozła je na Maderę 2 lutego 1922 r.

Wkrótce ze względów fi nansowych cała rodzina musiała przenieść się do Monte,

gdzie otrzymała bezpłatny dom, ale z bardzo prymitywnymi warunkami. Czuć

było stęchliznę, wilgoć i chłód76

Stan zdrowia Karola pogarszał się w szybkim tempie. Zmarł 1 kwietnia 1922 r.

na zapalenie płuc, przeżywszy 34 lata. Swoim życiem i niespełna pięcioletnim okre-

sem noszenia tytułu cesarza i króla dopisał krótki, ale ważny epilog do panowania

dynastii Habsburgów i Domu Habsbursko-Lotaryńskiego w Austrii i na Węgrzech.

Został pochowany w kościele Nossa Senhora do Monte i tam nadal znajduje

się jego grób. Serce Karola I umieszczono w Kaplicy Loretańskiej klasztornego

kościoła Benedyktynów w Muri w Szwajcarii77

75 Die Habsburger. Eine Europäische Familiengeschichte, Hrsg. B. Vacha, Graz–Wien–Köln 1992

(reprint: 1996), s. 470–476; S. Gruber, Karl I.: Der Friedenskaiser?, w: Die Welt der Habsburger,

http://www.habsburger.net/de/kapitel/karl-i-der-friedenskaiser?language=en (dostęp: 4.05.2025).

76 Dom ten spłonął podczas pożaru lasu na Maderze w 2016 r.

77 Obok zostało umieszczone serce cesarzowej Zyty po jej śmierci 14 marca 1989 r.78 Renata Zawistowska

Wnioski

Oceny krótkiego panowania Karola Habsburga-Lotaryńskiego są bardzo zróż-

nicowane. W historiografi i austriackiej, czeskiej i węgierskiej Karol Habsburg-

Lotaryński, ostatni cesarz i król, nie ma najlepszych opinii. Helmut Rumpler,

szef Biura Habsburgów Austriackiej Akademii Nauk ocenił cesarza Karola I jako

„dyletanta, wewnętrznie zbyt słabego, aby sprostać wszystkim wyzwaniom losu

i jako polityka miernego i przeciętnego”78. Czeski historyk Jan Galandauer, pisząc

o cesarzu Karolu jako ostatnim królu czeskim, stwierdził, że niczym szczególnym

nie utrwalił się w czeskiej pamięci historycznej. Z czeskiego punktu widzenia

był nieudacznikiem, który stracił koronę, i przeciwieństwem Tomáša Masaryka,

który odbudował niepodległe państwo czeskie. Krytyczne oceny dominują rów-

nież w historiografi i węgierskiej. W zbiorze wydanym w 2004 r. i będącym pokło-

siem konferencji naukowej czołowych historyków węgierskich najsurowszą opi-

nię Karolowi jako przedstawicielowi panującej na Węgrzech przez wieki dynastii

wystawiła Mária Ormos, używając nawet w tytule swojej publikacji określenia:

„Tron bagna”. László Szárka sceptycznie odniósł się do alternatywy, którą dla

Węgier w konfrontacji z regencją Horthyego po I wojnie światowej stanowiłoby

panowanie króla Karola IV.

Nie brakuje jednak również ocen pozytywnych. Francuski pisarz Anatole France

stwierdził, że „Cesarz Karol jest jedynym przyzwoitym człowiekiem […]. Była duża

szansa, ale to było przegapione”79

Prawie natychmiast po śmierci Karola cesarzowa Zyta podjęła starania o wszczę-

cie jego procesu beatyfi kacyjnego. Rozpoczął się on już 1 kwietnia 1923 r. w pierwszą

rocznicę śmierci Karola, z inicjatywy posła Wilhelma Miklasa, późniejszego prezy-

denta Austrii. Archidiecezja wiedeńska wszczęła gromadzenie dowodów od 1925 r.,

a sprawa trafi ła do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych w Watykanie. W tym czasie

powstała również Liga Modlitewna Cesarza Karola o Pokój Między Narodami80

Cesarz Karol I miał wśród swoich wiernych poddanych żywiących dla niego sza-

cunek, także wielu Polaków. Jednym z nich był mieszkający w Wadowicach polski

żołnierz armii austriacko-węgierskiej, noszący nazwisko Wojtyła. Swojemu synowi

z szacunku dla cesarza dał imię Karol. Po kilkudziesięciu latach Karol Wojtyła jako

papież Jan Paweł II podjął i przeprowadził do końca proces beatyfi kacyjny Karola

Habsburga-Lotaryńskiego81. Uroczystość odbyła się 3 października 2004 r. Papież

78 H. Rumpler, Das Völkermanifest Kaiser Karls vom 16. Oktober 1918. Letzter Versuch zur Rettung

des Habsburgerreiches, München 1966.

79 Bł. Karol I Franciszek Józef Ludwik Hubert Jerzy Maria Habsburg-Lotaryński (Habsburg-Baude-

mont-Vaudemont), http://www.wladcy.myslenice.net.pl/Polska/opisy/Karol%20I%20Habsburg.

htm (dostęp: 28.03.2021).

80 Kaiser Karl Gebetsliga für den Völkerfrieden, https://www.gebetsliga.com/ (dostęp: 20.06.2025).

81 Ceremonii beatyfi kacji dokonał w Rzymie kard. José Saraiva Martins, prefekt Kongregacji Spraw

Świętości, w obecności papieża Jana Pawła II. Była to ostatnia beatyfi kacja w okresie pontyfi katuPróby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Polak Jan Paweł II wówczas powiedział: „Najważniejszym zadaniem Chrześcijanina

jest znalezienie Chrystusa, rozpoznawania i po woli Bożej w każdej kwestii.

Chrześcijanin mąż stanu, cesarz i król Karol I przyjął to wyzwanie każdego dnia”82

Z okazji beatyfi kacji Karola Habsburga-Lotaryńskiego odbyła się na Węgrzech

konferencja naukowa, na której wystąpili najwybitniejsi historycy węgierscy, w swo-

ich referatach omawiając różne aspekty panowania króla Karola IV i przedstawia-

jąc je na szerokim tle83

Chociaż propagowany przez Emperor Karl League of Prayers for Peace among

Nations obraz Karola Habsburga-Lotaryńskiego jest zapewne nieco wyidealizo-

wany, wzbudza on jednak coraz większą sympatię jako wzorzec człowieka i władcy.

Inspirujące do zadumy i zachęcające do identyfi kowania się z tą postawą są roz-

ważania Jørna K. Baltzersena, norweskiego autora artykułu porównującego nada-

nie Pokojowej Nagrody Nobla prezydentowi Th omasowi Woodrow Wilsonowi

i beatyfi kację Karola Habsburga-Lotaryńskiego84. W jednym z wywiadów Otto,

najstarszy syn cesarza Karola I, o swoim ojcu powiedział: „[…] Chociaż przyszedł

późno, ale przynajmniej próbował…”85 Można te słowa zamknąć też w powiedze-

niu: przyszedł za późno – odszedł za wcześnie i nie zdążył przekonać, że zgłaszane

deklaracje w innych warunkach byłby w stanie zrealizować.

Cesarz i król Karol miał mocne oparcie w kochającej go żonie o silniejszej

osobowości. Można dostrzec, że często w podejmowanych działaniach i sposobie

ich realizacji Karol zachowywał się przede wszystkim jak mężczyzna, który mimo

trudności pragnie sprostać oczekiwaniom i powinnościom wobec żony i dzieci.

Po śmierci męża była cesarzowa i królowa Zyta została sama z siedmiorgiem

dzieci, z których najstarszy syn Otto miał wówczas 10 lat. Z pomocą przyszedł

król Hiszpanii Alfons XIII. Uzyskał on zgodę rządu brytyjskiego na zamiesz-

kanie Zyty i jej dzieci w Hiszpanii, po czym wysłał po nich okręt wojenny, na

pokładzie którego przepłynęli do Kadyksu, skąd zostali przewiezieni do pałacu

El Pardo koło Madrytu. Tam 31 maja 1922 r. Zyta urodziła ósme dziecko – córkę

Elżbietę. Postanowiła wychowywać dzieci blisko natury, z dala od życia pałaco-

wego. Pozbawiona tronów, władzy, dostojeństw i pieniędzy była cesarzowa Zyta

wychowywała dzieci w pałacu Uribarren w Lekeitio w Kraju Basków do 1929 r.,

udowodniając, że potrafi ła być wspaniałą matką, umiejącą zatroszczyć się o zdrowie,

papieża Polaka. Zob. G. Potter, Blessed Emperor Karl I of Austria and Empress Zita, „Catolicizm.

org”, 25.10.2004, http://catholicism.org/karl-hapsburg.html (dostęp: 14.08.2013).

82 Beatyfi kacja pięciu sług Bożych, Homilia Jana Pawła II, 3.10.2004, http://www.vatican.va/holy_

father/john_paul_II-homilies/2004/documents/hf_jp-II-hom-20041003-beatifi cations- en.html

(dostęp: 16.11.2013).

83 IV. Károly – A boldoggá avatott maglar király, „Rubicon” (2004), nr 10.

84 J.K. Baltzersen, Kaiser Karl vs. President Wilson, Th e old order vs. the new, http://archive.lewrock-

well.com/baltzersen/baltzersen11.html (dostęp: 1.06.2024).

85 Archivum Magyar Nemzeti Levéltár Országos Levéltár Habsburg Ottó és öröksége (AMNL, HO

és öröksége), http://mnl.gov.hu/mnl/ol/virtualis_kiallitas/habssburg_otto_es_oroksege (dostęp:

1.06.2024).80 Renata Zawistowska

wychowanie i wykształcenie ośmiorga dzieci, które wyrosły na wartościowych ludzi.

Dopóki żył Karol, nie wyobrażała sobie życia bez zasiadania na tronie. On niestety

przyjął do wiadomości zdanie żony i je podzielał. Nie potrafi ł żyć bez panowania,

do którego nie został przygotowany i nie najlepiej sobie z nim radził, ale wypa-

dło ono w takim czasie, że niezależnie od tego, co by zrobił, nie byłby w stanie

powstrzymać biegu historii i nieuniknionych konsekwencji I wojny światowej,

którą wypowiedział jego sędziwy poprzednik.

W 2001 r. powstało Stowarzyszenie „Śladami Habsburgów” w celu pielęgno-

wania 800-letniego dziedzictwa artystycznego i kulturalnego rodu Habsburgów.

Zrzesza ono 70 organizacji członkowskich. Są to w znacznej liczbie muzea funk-

cjonujące głównie w zamkach, dworach, klasztorach i innych budynkach postawio-

nych przez Habsburgów lub będące rodowymi rezydencjami. Do Stowarzyszenia

„Śladami Habsburgów” jako pierwszy z zamków węgierskich przyłączył się Zamek

Królewski w Gödöllő86

Na krótko przed śmiercią Ottona Habsburga, który zmarł 4 lipca 2011 r., człon-

kowie licznego rodu Habsburgów odzyskali w Austrii wszystkie prawa polityczne.

Łącznie z prawem kandydowania na prezydenta Republiki Austrii. Na Węgrzech

bogata spuścizna polityczna Ottona jest pielęgnowana z szacunkiem m.in. przez

Fundację Ottona Habsburga (Habsburg Ottó Alapítvány).

Zaprezentowane rozważania nie powinny wprawdzie korespondować z aktu-

alną polityką, ale na Węgrzech historia jest często wiązana z bieżącą sytuacją.

Potwierdzenie stanowią tytuły przemówień premiera Viktora Orbána87 i marszałka

Zgromadzenia Narodowego z okazji 177. rocznicy Węgierskiej Wiosny Ludów

15 marca 1848 r., prezentowane pod hasłem „Wolność, równość, braterstwo”88

Attempts to Restore Charles IV of Austria

to the Hungarian Throne in 1921

Abstract

Solemnly crowned in Budapest on 30 December 1916, King Charles IV from the House of

Habsburg-Lorraine was forced to issue a written statement on 13 November 1918, less than two

years later, renouncing his power and releasing all his Hungarian subjects from their duty of

86 Via Habsburg Gödöllői és Budapesti Állomással, 2024.11.14, https://habsburgottoalapitvany.hu/

via-habsburg-godolloi-es-budapesti-allomassal/ (dostęp: 16.11.2024).

87 Podobnie jak w 1848 r. Węgrzy walczyli z imperium Habsburgów, tak teraz stawiają czoła Bruk-

seli – oświadczył premier Węgier Viktor Orbán. W czasie uroczystości z okazji rocznicy powstania

narodowego zapewnił, że „przyszłość należy do patriotów”, „Bruksela jak Habsburgowie”. Viktor

Orban: to walka o duszę Zachodu, 15.03.2025, https://wiadomosci.onet.pl/swiat/viktor-orban-

brutalnie-atakuje-opozycje-robactwo-przetrwalo-zime/679dv6y (dostęp: 16.03.2025).

88 L. Kövér, Speaker of Parliament is Comparing the EU to the Habsburg Regime, 14.03.2025, https://

hungarytoday.hu/speaker-of-parliament-is-comparing-the-eu-to-the-habsburg-regime (dostęp:

16.03.2025).Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

loyalty to him. Just two days prior, on 11 November 1918, he published a statement as Emperor

Charles I regarding the cessation of his imperial power in Austria. Notably, neither statement

mentioned the word ‘abdication’. From March 1919 to October 1921, Charles I and his family

lived in exile in Switzerland. Closely observing developments in Hungary and maintaining

contacts with many politicians, Charles I made plans to return to the Hungarian throne. In

1921, he attempted to implement his plans twice, but they were thwarted by Miklós Horthy,

who had been the regent of Hungary since 1 March 1920. Charles I and his wife, Zita, were

placed under guard aboard a British warship and then taken to Madeira, where they were

interned. Th e Hungarian National Assembly voted to dethrone Charles IV and declared that

the eighteenth-century resolution, which entitled the Habsburgs to the Hungarian throne based

on the Pragmatic Sanction, was null and void.

Ïîïûòêè Êàðëà IV Ãàáñáóðãa-Ëîòàðèíãñêîãî âåðíóòüñÿ

íà âåíãåðñêèé ïðåñòîë â 1921 ã.

Àáñòðàêò

Торжественно коронованный в Будапеште 30 декабря 1916 г. король Карл IV Габсбург-

-Лотарингский, менее чем через два года, был вынужден 13 ноября 1918 г. подать пись-

менную декларацию о прекращении исполнения власти и освобождении всех своих

венгерских подданных от обязательства хранить ему верность. Двумя днями ранее

(11 ноября 1918 г.) в Вене была опубликована его декларация как императора Карла

I о прекращении исполнения императорской власти в Австрии. Однако ни в одной

из этих деклараций не употреблялось слово «отречение». С марта 1919 г. по октябрь

1921 г. Карл I со своей семей жил в изгнании в Швейцарии. Внимательно наблюдая за

развитием событий в Венгрии и поддерживая контакты со многими политиками, Карл

I строил планы возвращения на венгерский престол. В 1921 г. он дважды предпри-

нял попытку их реализации. Ему помешал Миклош Хорти, который с 1 марта 1920 г.

исполнял должность регента, признанного королевством, национального венгерского

государства. Карл I с сопровождавшей его женой Зитой отплыли под стражей на борту

английского военного корабля на остров Мадейра – место их интернирования. Венгер-

ское Национальное собрание решило низложить Карла IV и объявить утратившим силу

постановление XVIII века, предоставлявшее Габсбургам право на венгерский престол

на основании Прагматической санкции.

Bibliografi a

Źródła archiwalne

Archivum Magyar Nemzeti Levéltár Országos Levéltár Habsburg Ottó és öröksége (AMNL,

HO és öröksége), http://mnl.gov.hu/mnl/ol/virtualis_kiallitas/habssburg_otto_es_oroksege

(dostęp: 1.06.2024).

Eckartsaui nyilatkozat eredeti példánya [2013. május 18-i dátummal az eredetiből archiválva],

https://web.archive.org/web/20130518222638/http://vmek.oszk.hu/02100/02185/html/

img/1_015a.jpg (dostęp: 12.03.2025).82 Renata Zawistowska

Aki nem királyságpárti az nem nevezheti magát magyar konzervatívnak, Regnum Portal, https://

regnum-portal.hu/2023/12/05/aki-nem-kiralysagparti-az-nem-nevezheti-magat-magyar-

konzervativnak/ (dostęp: 8.07.2025).

Źródła drukowane

A Nemzeti Jogszabálytár, https://njt.hu/jogszabaly/1921-33-00-00 (dostęp: 12.03.2024).

Aki nem királyságpárti az nem nevezheti magát magyar konzervatívnak, https://regnum-portal.

hu/2023/12/05/aki-nem-kiralysagparti-az-nem-nevezheti-magat-magyar-konzervativnak/

(dostęp: 18.09.2024).

Franciszek II Rakoczy. Pamiętniki – Wyznania, wybrał, opracował i wstępem zaopatrzył

J.R. Nowak, Warszawa 1988 („Biblioteka Pamiętników Polskich i Obcych”).

Horthy M., Emlékirataim, Buenos Aires 1953.

Prasa

„Neue Freie Presse” (12 XI 1918, 24 VIII 1919)

Opracowania

Ablonczy B., Teleki Palról. Feketen – fehéren, „Rubicon” (2004), nr 2, s. 5–28.

Baltzersen J.K., Kaiser Karl vs. President Wilson, Th e old order vs. the new, http://archive.

lewrockwell.com/baltzersen/baltzersen11.html (dostęp: 1.06.2024).

Bandholz H.H., An Undiplomatic Diary by the American Member of the Inter-Allied Military

Mission to Hungary, 1919–1920, New York 1933.

Beatyfi kacja pięciu sług Bożych, Homilia Jana Pawła II, 3.10.2004, http://www.vatican.va/

holy_father/john_paul_II-homilies/2004/documents/hf_jp-II-hom-20041003-beatifi ca-

tions- en.html (dostęp: 16.11.2013).

Bitschnau W., Heimkehr der Habsburger. Der Kampf um das Ende der Landesverweisung, Graz

2005.

Bł. Karol I Franciszek Józef Ludwik Hubert Jerzy Maria Habsburg-Lotaryński (Habsburg-

Baudemont-Vaudemont), http://www.wladcy.myslenice.net.pl/Polska/opisy/Karol%20I%20

Habsburg.htm (dostęp: 28.03.2021).

Bodo B., Th e White Terror in Hungary, 1919–1921: Th e Social Worlds of Paramilitary Groups,

„Austrian History Yearbook” 42 (2011), s. 133–163.

Brook-Shepherd G., Th e Last Empress. Th e Life and Times of Zita of Austria-Hungary, 1892–

1989, New York 1991.

Broucek P., Karl I. (IV.). Der politische Weg des letzten Herrschers der Donaumonarchie, Wien

1997.

Brook-Shepherd G., Th e Last Habsburg, New York 1969.

„Bruksela jak Habsburgowie”. Viktor Orban: to walka o duszę Zachodu, 15.03.2025, https://

wiadomosci.onet.pl/swiat/viktor-orban-brutalnie-atakuje-opozycje-robactwo-przetrwalo-

zime/679dv6y (dostęp: 23.08.2024).

Csonkaréti K., Marynarka Wojenna Austro-Węgier w I wojnie światowej 1914–1918, tłum.

M. Sowa, Kraków 2004.

Die amtliche Meldungüber den Rücktritt (in German), „Neue Freie Presse” (24 VIII 1919),

Morgenblatt.Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Die Habsburger. Eine Europäische Familien geschichte, Hrsg. B. Vacha, Graz–Wien–Köln 1992

(reprint: 1996).

Die letzten Habsburger in Augenzeugen berichten, Hrsg. H.F. Brunningen, Düsseldorf 1967.

Eckartsaui nyilatkozat eredeti példánya [2013. május 18-i dátummal az eredetiből archiválva],

https://web.archive.org/web/20130518222638/http://vmek.oszk.hu/02100/02185/html/

img/1_015a.jpg (dostęp: 12.03.2025).

Felczak W., Historia Węgier, Wrocław–Warszawa–Kraków 1983.

Grodziski S., Franciszek Józef I, Wrocław 1983.

Gruber S., Karl I.: Der Friedenskaiser?, w: Die Welt der Habsburger, http://www.habsburger.net/

de/kapitel/karl-i-der-friedenskaiser?language=en (dostęp: 14.04.2024).

IV. Károly – A boldoggá avatott maglar király, „Rubicon” (2004), nr 10.

Kaiser Karl Gebetsliga für den Völkerfrieden, https://www.gebetsliga.com/ (dostęp: 20.06.2025).

Karl Franz Josef von Habsburg-Lothringen, https://www.oocities.org/veldes1/karl.html (dostęp:

31.05.2024).

Kövér L., Speaker of Parliament is Comparing the EU to the Habsburg Regime, 14.03.2025,

https://hungarytoday.hu/speaker-of-parliament-is-comparing-the-eu-to-the-habsburg-re-

gime (dostęp: 16.03.2025).

Krasuski J., Historia Niemiec, Wrocław–Warszawa–Kraków 2002.

Kucharczyk G., Ostatni cesarz i król, 31.03.2012 (aktualizacja 9.04.2012), http://www.pch24.pl/

ostatni-cesarz-i-krol,1320,i.html (dostęp: 4.10.2013).

Lehár A., Erinnerungen, w: Gegenrevolution und Restaurationsversuche in Ungarn, 1918–1921,

Hrsg. P. Broucek, Wien 1973.

Mayrhofer F., Franz Dinghofer, Verkünder der Republik, w: Oberösterreicher 1. Lebensbilder zur

Geschichte Oberösterreichs, Hrsg. A. Zauner, H. Slapnicka, Linz 1981, s. 185–199.

Miklós I., Trianoniidőutazás: percrőlpercreaz 1920-as aláíráseseményei, http://hvg.hu/tudo-

many/20100604_idoutazas_trianon_percrol_percre (dostęp: 17.04.2024).

Mócsy I., Th e Eff ects of World War I. Th e Uprooted: Hungarian Refugees and Th eir Impact on

Hungary’s Domestic Politics, 1918–1921, New York 1983, s. 135.

Mutschlechner M., Attempts to regain power, w: Habsburgs in Exile – the Dynasty aft er

1918, http://www.habsburger.net/en/printpdf/stories/habsburgs-exile-dynasty-after

1918?language=en (dostęp: 30.05.2024).

Ormos M., Trón az ingoványon, Károly császár és király kísérletei egy birodalom megmentésére,

„Rubicon” (2010), nr 2, s. 12–34.

Patelski M., Admirał Miklós Horthy de Nagybánya – kawaler Orderu Wojennego Marii Teresy,

w: Przyjaźń z tysiącletnim rodowodem. Szkice z dziejów relacji polsko-węgierskich, red.

P. Jakóbczyk-Adamczyk, D. Rogut, Bełchatów 2009, s. 49–75.

Pernes J., Poslední Habsburkové. Karel, Zita, Otto a snahy o záchranu císařského trůnu, Brno

1999.

Popiołek B., Królowa bez korony. Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sie-

niawskiej ok. 1669–1729, Kraków 1996.

Potter G., Blessed Emperor Karl I of Austria and Empress Zita, „Catolicizm.org”, 25.10.2004,

http://catholicism.org/karl-hapsburg.html (dostęp: 14.08.2013).

Romsics I., Bethlen István. Politikai életrajz, Budapest 1991.

Rostworowski E., Historia powszechna. Wiek XVIII, wyd. 11, Warszawa 2004.

Roucek J.S., Th e Problems Connected with the Departure of Karl the Last from Central Europe,

„East European Quarterly” 15 (1982), no. 4, s. 453–468.

Rumpler H., Das Völkermanifest Kaiser Karls vom 16. Oktober 1918. Letzter Versuch zur Ret-

tung des Habsburgerreiches, München 1966.

Sakmyster Th .L., Hungary’s Admiral on Horseback. Miklós Horthy, 1918–1944, New York 2022.84 Renata Zawistowska

Scheidl H.W., „Abdanken? Nie – nie – nie!“, diepresse.com/home/politik/zeitgeschichte/428688,

7.11.2008 (dostęp: 10.10.2013).

Simonyi-Semadam Sándor (Mezőkövesd.), w: Nemzetgyűlési Almanach 1920–1922. A Nemzet-

gyűlés Tagjainak Életrajzi Adatai, Szerkesztette G. Vidor, Budapest 1921, s. 126–127.

Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, red. M. Serwański, J. Dobosz, Poznań 2002.

Sondheimer A. de, Vitrine XIII. Geschichte und Schicksal der österreichischen Kronjuwelen,

Vien–Hamburg 1966.

Szalai M., Ifj abb Andrássy Gyula élete és pályája, Budapest 2003.

Szilassy S., Hungary at the Brink of the Cliff 1918–1919, „East European Quarterly” 3 (1969),

no. 1, s. 95–109.

Szilassy S., Revolutionary Hungary, 1918–1921, Ann Arbor 1971.

Tarján T.M., 1921. november 6. A Habsburg-ház utolsó trónfosztása, „Rubiconline” (30 V 2017),

https://web.archive.org/web/20200115033006/http://www.rubicon.hu/magyar/oldalak/1921_

november_6_a_habsburg_haz_utolso_tronfosztasa/#top (dostęp: 12.03.2025).

Tarján M.T., Károlyi Gyula megalakítja aradi ellenkormányát, http://www.rubicon.hu/mag-

yar/oldalak/1919_majus_5_karolyi_gyula_megalakitja_aradi_ellenkormanyat/ (dostęp:

12.11.2013).

Tóth A., Th e Czechoslovak Policy and the First Restoration Attempt of Charles Habsburg in

Hungary in the Spring 1921, „Prague Papers on the History of International Relations”

11 (2007), s. 241–279.

Tropfen R., Österreich./Keiser schatz, „Der Spiegel” (9 V 1966), Nr. 37, http://www.spiegel.de/

spiegel/print/d-46414189.html (dostęp: 30.05.2024).

Via Habsburg Gödöllői és Budapesti Állomással, 2024.11.14, https://habsburgottoalapitvany.hu/

via-habsburg-godolloi-es-budapesti-allomassal/ (dostęp: 15.11.2024).

Wasilewski M., Węgierski rewizjonizm terytorialny przed i w trakcie II wojny światowej,

20.08.2009, https://histmag.org (dostęp: 1.06.2024).

Weissensteiner F., Rakouští císařové František I. – Ferdinand I.– František Josef I.-Karel I.,

z nemeckého originalu Die österreichischen Kaiser, Wien 2003 prel. I. Churaňová, red.

O. Grezlová, Praha 2005, s. 162; wersja polska: Habsburgowie, tłum. B. Lulińska, D. Luliń-

ski, Warszawa 2011

Wereszycki H., Historia Austrii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986.

Wilhelm H., Schicksalsstein der Habsburger, „Süddeutsche Zeitung” (17 V 2010), https://

www-sueddeutsche-de.translate.goog/wirtschaft/schatzsucher-schicksalsstein-der-

habsburger-1.29615? (dostęp: 30.05.2024).

Zawistowska R., „Franciszek II Rakoczy i jego związki z Polską”, referat przedstawiony na XIV

Zjeździe Historyków Węgierskich z Krajów Grupy Wyszehradzkiej (XIV. Kárpát-Meden-

cei Történelemtanár Tábor), Gyöngyös 2011. július 18–23 i złożony jako mps w Rákóczi

Szövetség, H-1255 Budapest, Pf.: 23.

Zweig S., El mundo de ayer. Memorias de un europeo, Trad. de J. Fontcuberta y A. Orzeszek,

Barcelona 2002.

Netografi a

https://net.jogtar.hu/ezer-ev-torveny?docid=92100047.TV&searchUrl=/ezer-ev-torvenyei%3Fpa-

genum%3D39# (dostęp: 10.06.2025)

„Staatsgefekblattfür den Staat Deutschösterreich” (10 IV 1919), Nr. 71, http://alex.onb.ac.at/

cgi-content/alex-show?call=sgb|1919|0004|00000513||tif||45| (dostęp: 10.06.2025)Próby powrotu Karola IV Habsburga-Lotaryńskiego na tron węgierski w 1921 roku

Renata Zawistowska, dr nauk humanistycznych w zakresie historii, nauczyciel historii. Współ-

pracuje dydaktycznie i naukowo z Uniwersytetem Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie,

Uniwersytetem Ekonomicznym w Krakowie i Muzeum Narodowym w Krakowie. Pełni funkcję

doradcy metodycznego ds. historii i wiedzy o społeczeństwie w Małopolskim Centrum Dosko-

nalenia Nauczycieli w Krakowie. Zainteresowania naukowe związane są z najnowszą historią

Europy Środkowo-Wschodniej (zawistowscy34@o2.pl).